web analytics
За мене



Василка Димитровска
магистер по археологија
Скопје, Македонија
e-mail: info@arheo.com.mk

Текстовите на сајтот не се лекторирани

ЧПП
Прирачник за коментирање

Haemus Journal
UNESCO Club HAEMUS
My pages and blogs
Video|Channels|Community
Посети



PostHeaderIcon Io Saturnalia или како светот почна да го слави Божиќ по урнек на старата римска Нова година

Менаџирањето со ,,ХАЕМУС” како центар за научни истражувања и промоција на културата од 2012 па наваму не ми остава многу простор да пишувам на мојот сајт Археоблог, но затоа пак оставам видлива трага на еден повисок степен за да можеме да се гордееме на светско ниво со сопственото културно наследство. После скоро 2 години работа тимот на ,,ХАЕМУС” го стартуваше сопствениот бренд SCUPINI ROMANI со цел да го промовираме богатото културно наследство од римскиот период на територијата на Република Македонија но и пошироко. Покрај фестивалот кој се одржа на 06.11.2016 год. во рамките на програмата SCUPINI RОMANI на 17.12.2016г. ХАЕМУС организираше настан повод древниот римски празник ,,Сатурналии”.

Настанот беше исклучиво од едукативен и промотивен карактер, a честа да го отвори му припадна на Мирослав Драганов со ораторскиот говор на Цицерон.

Во рамките на настанот постоеше едукативен дел за римските Сатурналии, рецитирање на поезија од древните римски поети, тематски поетри слем во соработка со Poetry SLAM Macedonia, проекција на документарецот ,,Стоби” во продукција на New Moment, Skopje, предавање на д-р. Kovacheva Lidija (Евробалкан, Скопје) на тема ,,Можни остатоци на Римските Сатурналии во Божиќните народни обичаи”, базар на ракотворби со инспирација од културно наследство од римскиот период, а за сето време се служеше римска храна и можеше да се дегустра мулсум (тип на римско вино со мед и зачини). 

Сатурналии (лат. Saturnalia) кај древните римјани бил празникот во чест на Сатурн, кој како бог бил споредуван со грчкиот Кронос и сметан за татко на Јупитер, Јунона и Нептун.  Прославата се одвивала во втората половина на декември, најчесто помеѓу 17-21 декември. За време на Сатурналиите општествените работи били откажувани, учениците не учеле, забрането било да се казнуваат престапниците. Робовите во тој период добивале дополнителни привилегии – биле ослободувани од секоjдневните обврски, можеле да носат pilleus /шапка-симбол на ослободувањето/, можеле да се хранат од иста маса со господарите и да ги носат нивните облеки, па дури и да ги командуваат. Поетот Катул ги именувал Сатурналиите како „најдоброто од сите денови“.

io_saturnalia_by_ancient_romans

И денеска на интернет можете да најдете многу упатства како се прославуваат Сатурналии.

Постоеле своевидни „закони“ за спроведување на Сатурналиите кои не дозволувале да се изговараат никакви други говори освен хумористични и забавни закачки. Се украсувале вратите, прозорци, па дури и скалите со зеленило, гирланди и венци од свежо цвеќе, на кои се додавале разни фигури на сонцето или пак шишарки, ореви, желади. Сината и златната биле бои на празникот, а задолжителна традиција била да се даруваат подароци, нешто што понатаму во модерниот свет ќе остане како практика до ден денеска. Па дури и китењето на новогодишната елка има паганска историја.

Во просечно римско семејство празникот започнувал со принесување на жртва – колење на прасе во чест на богот. По гозбата, роднините и пријателите си подарувале подароци. Помеѓу даровите имало восочни свеќи / cerei / – симбол на зимската краткоденица / bruma / и тестенини или теракотни фигурини / sigillaria / – посветени на богот Сатурн.

io_saturnalia_haemus

Поетите кои дојдоа од разни градови на Македонија слемираа сопствена и рецитираа древна римска поезија за време на Сатурналиите

Популарноста на Сатурналиите се продолжила во 3. и 4. век, во време кога Римската империја била под христијанска доминација, а постои можност некои од обичаите да влијаеле и на прославувањето на Божиќ и Нова година. Во науката сѐ уште постои полемика зошто токму 25-ти декември бил земен како датум на раѓањето на Исус Христос.  Некои современи автори празникот Рожденство Христово-Божик, го поврзуваат со паганскиот римски религиозен празник Сатурналии. Општо, се верува дека црквата го одбрала овој ден во обид да ги прифати и адаптира традициите од славењето на паганските Сатурналии.

Во суштината на сите нас како луѓе, нашите обичаи, традициите и ритуалите лежи паганското, независно од денешниот религиски фејслифтинг. На многу европски обичаи можат да им се повлечат историски паралели до протоисторијата, а на нив до праисторијата, но бидејќи таму нема историски записи, остануваат само археолошките наоди и евентуално етно белешките да припомогнат во интерпретација на социологијата на религијата и реконструкција на разните обичаи, традиции и ритуали. Во поширок контекст на оваа тематика најсрдечно го препорачувам јавното предавање на проф. Никос Чаусидис што ХАЕМУС го организираше пред неколку години на тема „Религиските континуитети на територијата на Македонија – од неолитот до 21 век

predavanje-na-lidija-kovacheva_io_saturnalia

Но не заборавајте, она што денеска светот го празнува како Божиќ на 25.12 по грегоријански и 07.01 по јулијанскиот календар, не се поклопува само со древните римски Сатурналии, туку со уште неколку празнувања како раѓањето на богинката Митра, Sol Invictus (непобедливото сонце) и секако најголемата прослава од сите -> во чест на декемврискиот/зимскиот солстициј кој како ден на северната хемисфера има свое астрономско, културно и религиско значење. МПЦ има свое објаснување и интерпретација зошто овој дел од православниот свет не го слави Божик по грегоријанскиот календар!

Но старите Римјани немале Божиќ ниту Нова година како што ја славиме денеска, па за својот празник би рекле – Io Saturnalia! Затоа и јас ви велам оваа година Io Saturnalia драги читатели на Археоблог,  Доблеста да ви биде водич, а среќата – пријател!” – како што рекол Цицерон.

PostHeaderIcon Неколку научни белешки околу Коледе и Бадник

Секоја година, години по ред, што на социјалните мрежи што офлајн го објаснувам начинот на кој паганските обичаи се претопиле во христијанството и создале симпатична симбиоза од традиција и религија. И дека македонскиот етнос е како како хард-диск кој со текот на вековите апсорбирал кодови и ги вткал во сопствениот фолклор. Постојано читам контрадикторни изјави во медиумите кога ќе дојдат на ред да се слават Коледе и Бадник, па решив да споделам сумирани белешки кои се научно публикувани за да останат во интернет архивата. Со други зборови, во рамките на ‘глобализацијата’, ако религијата може да ни одговори на прашањето ‘Кои не сме ние’, тогаш традицијата дефинитивно во многу поголем обем а со многу помала контроверзност, ни кажува ‘Кои сме ние’. ‘Верувајте’ во религијата, ама чувајте ја традицијата! 

books_traditions_beliefs_rituals

Дел од користената литература за овој текст

Коледе

Коледе е традиционален обичај кој започнува вечерта на 05. Јануари со коледарски оган, продолжува утрината со коледарски песни и трае до пладнето на 06. Јануари. Палењето на коледарскиот оган е во организација на скоро секоја селска или градска населба/општина во Македонија каде годишно се бира ‘’кум’’, кој е задолжен за менаџментот на настанот (дрва, музика, храна, пијалок). Се пали оган околу кој луѓето се социјализираат, јадат, пеат песни и го прескокнуваат, останувајќи/бдеејќи додека не изгасне. Утрото се карактеризира со коледари, помала или поголема мешана обредна поворка составена пред се’ од деца од предучилишна или училишна возраст. Тие носат коледарски стапчиња и со торбичка на рамо одат од куќа на куќа, тропаат и пеат обредни коледарски песни. Притоа им посакуваат на домаќините здравје, среќа и бериќет, а за возврат добиваат пари, овошје (ореви, костени, портокали, јаболка) и/или бомбони и др. Најчеста песна за време на овој обред е ‘Коледе леде, паднало греде…’, која завршува со зборови кои го најавуваат доаѓањето на најголемиот христијански празник – Божиќ. Коледе завршува на пладне на 06. Јануари кога преминува во Бадник.

badnikovo_lepce_2015
Breaking b(re)ad #Бадник2015 во мојата фамилија

Бадник

Обичај кој се празнува од пладне на 06. Јануари се до вечерта наспроти Божиќ и вклучува магиско-обредни дејства кои во минатото имале за цел да предизвикаат плодност на добитокот, родност на посевите и благосостојба на домаќините. За време на празникот вообичаено е луѓето да се дома во кругот на своето семејство, па оттука и поговорката: ,,Пред Божиќ, зад Божиќ, каде и да си, дома да си”. Бадник го карактеризираат: бадниковото гранче, бадниковото лепче и бадниковата вечера. Според народните верувања, најчесто како бадниково дрво се употребува гранката од даб, кој се сметала за свето дрво на кое му се припишувало волшебна моќ, да ја штити куќата од гром и оган. Луѓето може да го купат дабовото гранче во црква или да го наберат самите во планина, а честопати се украсува и вратата од домот со вакви гранчиња. Во меѓувреме домаќинката меси бадниково лепче во кое вметнува паричка, но поради брзиот начин на живот и немање доволно слободно време, денеска бадникови погачи со паричка се продаваат и во супермакетите.

Пред почетокот на вечерата се практикува обичајот на канење, кога Господ се повикува со зборовите: ,,Ела Боже да вечераме”. Бадниковата вечера започнува со палење на свеќа и понекогаш кадење на масата со темјан. Вечерата традиционално е без месни производи и се карактеризира исклучиво со посна храна. Клучниот момент од бадниковата вечерата е кршењето на лепчето во кое е вметната паричката, а парчињата се делат помеѓу членовите на семејството. Се смета дека оној кому ќе му се падне паричката, ќе го следи среќа во текот на целата претстојна година. Паричката може да се чува или пак да се однесе во црква и да се остави на икона. Кога ќе се седне на бадниковата вечера, мора да се касне од се што е поставено на неа и не се станува додека не се заврши. Според обичајот, храната од трпезата не се крева и се остава да стои цела вечер. За крај на вечерата се смета палењето на бадниковото гранче.

badnik

Имам да ви посакам само едно нешто воочи Божиќ. Нека ви биде оваа година благословена во секој поглед и нека биде подобра од претходната на секое поле. Од мене толку, од Господ, појќе. Среќен Бадник драги пријатели, мир со вас! 

PostHeaderIcon Inventaria Archaeologica Personarum – или зошто е добро да си подигнувате надгробни спомен плочи

Неодамна на поклон од авторот Ленче Јованова ја добив книгата “Inventaria archaeologica personarum II. Оваа обемна, одлично напишана, спастрена и дизајнирана монографија има уште еден поднаслов кој подиректно се однесува на обработуваната тематика >> Скупи – некрополи : стории за истакнати личности според епиграфски и археолошки сведоштва”. Како што се вели во рецензијата на почетокот од книгата, како на филмско платно презентирани се животни приказни на повеќемина бележити личности кои се пренесени на оригинален, креативен, разбирлив и допадлив начин, за да ни ги приближат судбините на одамна изчезнатите луѓе и настани истовремено правејќи реконструкција на дел од автентичната слика на секојдневното живеење во римската колонија Скупи.

inventaria_archaeologica_personarum_scupi

Јас сум од оние што читаат многу, се што ќе ми стигне под рака за археологијата. Притоа да не заборавиме дека освен што сакаат да читаат, најголем дел од археолозите сакаат да ископуваат и гробови.

Како што се вели во шега, сите археолози најмногу од се сакаат да копаат гробови. Но тоа не е поради нивната чудно извртена смисла за хумор, туку поради факот што гробовите претставуваат непроценливо богат извор за една цела палета на информации. Така по некој специфичен предмет и прилог може да укажат на потеклото на умрениот, неговата професија, а меѓу другото и социјалниот статус. И во минатото (како и денеска) луѓето кога умираале се погребувале според своите обичаи. Секој човек со себе си носел магија на културата, печат на времето и  симбол од местото од каде што доаѓал. Ако уште во гробот се наоѓала и монета (а во минатото било вообичаено во секој гроб на починатиот да се остава монета), тоа претставува еден несоборлив доказ за прецизно датирање на археолошките наоди.

Од мојот текст Зошто археолозите сакаат да копаат гробови?”

inventaria_archaeologica_personarum_scupi2

Надгробната стела на војникот L. Valerius Dexter – Археолошки локалитет Скупи

И така, читам една од научните статии во монографијата, па да сумирам повеќе страници стручен текст, во плотот се работи за војникот L. Valerius Dexter кој бил родум од Аквилеја, антички град на северот од Италија на граница со Словенија, служел војска во Седмата Клаудиева Легија во Виминациум и откако станал воен ветеран, како заслужен граѓанин државата му доделила земјиште во Скупи да се задоми. Бил едил и декурион на Скупи, имал прилично активна улога во административната управа на колонијата, починал кон крајот на 1 век на возраст од 45 години, а споменикот му го подигнале Венустиј и Арескуса, кои му биле робови а по неговата смрт станале ослободеници. Сето ова и уште еден куп на други работи го дознаваме од само една надгробна стела и неколку параграфи што се напишани на неа.

И после толку многу години, оваа сторија ме потсети that I just love archaeology 

PostHeaderIcon Направи си античка римска храна, како од antica cucina romana

На 06.11.2016 год во комплексот ,,Ореов Лад” во Скопје се одржа SCUPINI ROMANI – првиот меѓународен фестивал посветен на античката римска култура во организација на ,,ХАЕМУС” – центар за научно истражување и промоција на културата од Скопје во соработка со Археолошкиот парк ,,Виминациум” и во партнерство со EXARC. Настанот се правеше под мотото на УНЕСКО за Отворени Образовни Ресурси, главната цел беше популаризација на културното наследство од римскиот период преку едукација, додека главната мисија на фестивалот се движеше во насоката на дисеминирање на научните истражувања преку историска реконструкција позната под терминот “reenactment”. Акцентот на оваа реконструкција беше ставен врз експерименталната археологија, древните технологии и нивната интерпретација во обид да се подигне јавната свест за одредена научна област кај љубителите на културното наследство.

scupini_romani_ancien_roman_food

SCUPINI ROMANI – Cucina Romana

Знаев/ме дека најголема атракција на фестивалот ќе биде дегустација на храна и вино припремани според рецептите на старите Римјани и послужени во керамика која е специјално правена за овој настан. При тоа, секое парче керамика и дрво во коешто беше аранжирана храната се направи рачно, како инспирација од артефактите пронајдени на археолошките локалитети од римскиот период на територијата на Република Македонија.

До нас стигнале многу записи за животот на древните Римјани, помеѓу кои и за храната и начинот на кој јаделе или ја спремале. Римјаните јаделе 3 пати на ден. Околу 8-9ч. наутро бил доручекот (iantaculum), помеѓу 12-15ч. ручале (prandium), а најважен оброк била вечерата (cena), кога гостите можеле да слушаат музика, да гледаат танчерки и да прават се што ќе им се посака оти границата на фантазијата била еднаква со моќта да се платат услугите и задоволствата. По вечерата обавезно настанувала пијанка до доцна во ноќта.

antica_cucina_romana_scupini_romani5

SCUPINI ROMANI – Cucina Romana

Книгата “De re coquinaria” или “За уметноста на готвењето” е веројатно единствениот запис за древната римска кујна кој го оставил зад себе Маркус Гајус Апициј, кој живеел во времето на императорот Тибериј во 1 век од н.е. Книгата има 10 поглавја и содржи околу 500 рецепти кој Апициј ги собрал од претходните векови и рецепти кој самиот ги смислувал оти бил готвач. Во обид да рекноструираме дел од јадењата на античката римска кујна, ги употребивме рецептите на Апициј и секако советите и искуството на колегите од Виминациум, кој е можеби најголемиот археолошки парк под отворено од римскиот период во Европа.


ancien_roman_food_libum  ancien_roman_food_pernae ancien_roman_food_intinge
Cucina Romana од десно кон лево: libum, perna, intinge

За потребите на фестивалот SCUPINI ROMANI беше направен римскиот леб ,,libum” или популарно наречен римски чизкејк бидејќи се прави исклучиво со брашно и козјо сирење, потоа ,,perna” т.е. ролат од варена шунка во тесто со смокви, повеќе типови на намази (intinge) од морков, маслинки, риба и многу други работи, додека од колачите беа послужени ,,globi” – куглици од гриз и крем сир потопени во мед и посипани со афион, сусам или лешници, ,,savilum” слатко-солени лепчиња од сирење и мед и секако највкусното нешто на трпезата ,,dulcia domastica” - карамелизирани урми претходно полнети со мешавина на лешници, бадеми, ореви и суво грозје, потоа потопени во мед и оставени да се оладат пред да бидат послужени.


ancien_roman_food_dulcia_domestica ancien_roman_food_globi ancien_roman_food_globi2
Cucina Romana од десно кон лево: dulcia domestica, globi со сусам, globi со афион

SCUPINI ROMANI е бренд на ,,ХАЕМУС” и се состои од мноштво на подвижни ескпонати (керамика, облека, накит, плетени предмети, сувенири) кои се дизајнирани по нарачка како инспирација од богатото културно наследство од римскиот период откриено на територијата на Република Македонија. Концептот на SCUPINI ROMANI е променлив во зависност од околностите и може да биде организиран како амбиентална поставка, подвижна изложба или фестивал со живи учесници. Како follow up на SCUPINI ROMANI, следниот пат можност за ваков амбиент и дегустација на римска храна и вино ќе се случи на настанот ,,Io Saturnalia” на 17.12.2016 година :)

ancien_roman_food_savillum

Cucina romana – Savillum

За сајтот

Добредојдовте на мојот сајт. Доколку ви се допаѓаат текстовите и сакате да ме следите кликнете на RSS фидот. Текстовите на сајтот не се лекторирани. Сајтот е заштитен со Законот за авторски и сродни права на Република Македонија.

Почитувајте ја лиценцата на Криејтив Комонс пред да позајмите без прашање.

Василка Димитровска магистер по археологија

Пребарувај по сајтот
Follow my research

SVPINI ROMANI
HAEMUS E-Shop



Моја книга за Руг Баир
Категории
Архива