Археолошки дневник vol.2.1/2 ©

Archive for the ‘Етно-археологија’ Category

Во фокусот на мојот потесен научен интерес повеќе од една деценија е каменот, поточно кременот, според некои мои колеги означен како карпа без идентитет. Кременот бил употребуван од праисторијата до нашето совремие насекаде во светот, но честопати лабараториските анализи не можат да ја потврдат провиненцијата/потеклото на примероците, бидејќи различни алатки од различни места може да имаат сличен хемиски состав, додека бојата е само варијација на минералите во карпата. Откривањето на лежиштето на кремен, посебно оној кој се пронаоѓа на праисториските археолошки локалитети, се смета за вистински научен погодок.

Подолу се наоѓа еден раритетен 14 минутен етнографски филм кој е снимен благодарение на Жак Борда (Jacques Bordaz) и неговата сопруга во 1969 година во Турција. Носи наслов ‘Каменото делкање во модерна Турција’ и ни претставува два човека кои произведуваат секој ден околу 5000 парчиња на кремен, секое долго 3-5 инча (7-13 см). Едниот од нив оди во рудникот со алатки за да ископа кремен, додека другиот го делка истиот во близината на влезот од рудникот. Според сведоштвата, кремените сечила во Турција биле употребувани најмалку се до 1969 година, и тоа најмногу за трубулумите со кои се ситнеле житариците.

Со години се обидувам да најдам жив мајстор кој произведувал или евентуално делкал кремени. Но секој мој обид на терен заврши безуспешно. Последните луѓе кои веројатно палеле цигари со чакмак и кремен, починати се уште во осумдесеттите и деведесеттите години од дваесеттиот век.

Во обид да го истражам користењето на камените (пред се делканите кремени алатки) во Република Македонија, како една од технолошките направи кои ги инкорпорирале во себе, се појавија токму трибулумите.

Трибулумот кај нас попознат како дикањ(а) е земјоделска алатка со која се вршело жито. Археолошките истражувања сведочат дека тој бил употребуван од праисторијата до нашето совремие, од најразлични народи. Со оглед на локациите каде се сретнува, досега тој се поврзуваше со Медитеранскиот појас и се сметаше за исклучиво негов елемент. Се обидов да укажам дека овој тип земјоделско орудие било присутно и на нашата територија, бидејќи етнографските белешки за нашиот регион, како и малиот број на зачувани примероци сведочат за континуитетот и употребата на трибулумот во Македонија најдоцна до 1954 г.

Помеѓу 20-22 Септември, 2008 г. во Охрид, се одржа Меѓународна Конференција ”Социјални и духовни аспекти на материјалната култура”, на која имав своја презентација што подоцна беше вообличена во научен текст. Овој собир на етнолозите, антрополозите и јас како единствен археолог, беше организиран од страна на Институтот по етнологија и антропологија, кој неодамна го издаде и зборникот со трудови, во кој се најде поместен и мојот текст.

Ethnographic notes on Tribulums inMacedonia

Референца: Димитровска Василка, Етнографски белешки за Трибулумот во Република Македонија, Социјални и духовни аспекти на материјалната култура (Зборник на трудови од конференцијата одржана во Охрид, 20-22.09.08), Институт за етнологија и антропологија, ПМФ, Skopje, 2009 (eds. Svetieva, Ashtalkovska), 218-226.

Reference: Dimitrovska Vasilka, Ethnographic notes about Tribulums in Macedonia, Social and Spiritual Aspects of Material Culture (Collection of articles from the Conference held in Ohrid 20-22.09.08), Institute of Ethnology and Anthrpology, Faculty of Natural Sciences and Mathematics, Skopje, 2009 (eds. Svetieva, Ashtalkovska), 218-226.

Овој текст кој своевремено го објавив на старата платформа на блогерај во чест на прославувањето на Ѓурѓовден, особено ми е драг, бидејќи на оригиналниот пост коментираа блогерите Кибицер (историчар) и Лотос (етнолог) кои одамна веќе не пишуваат на интернет, а имаа навистина што да кажат со своите професии.

Текстот е публикуван во книгата – В. Димитровска, 2008, Археолошки дневник, Аквариус, Скопје, 66-70.

… и како и на секој преоден момент во годишниот циклус, се верувало дека ноќта пред Ѓурѓовден настапува време кога се будат демонските сили на хаосот , “небото се отвара“ и влегува во конфликт со земјата и тоа е време кога по магиски пат тие сили можеле да се искористат за стимулирање на плодородноста …

Ова е цитат изваден од еден пост на лотос за Ѓурѓовден, во врска со кој можам да го додадам следното.

Една година по некаква си наша потрага, јас и мојот пријател етнологот Димитриовски Вања отидовме во Демир Капија, барајќи податоци за пештерата Горен Змејовец. По обичај правевме муабет со селаните од локалните села по прашалник кој ние самите си го составивме, за да ги извлечеме релевантните податоци кои ни требаа. Во овој случај тоа беше еден човек од с. Дрен, кој беше љубезен да ни одговори на повеќе од стотината прашања кои му ги поставивме. Тука постирам само дел од разговорот кој се однесуваше токму на Ѓурѓовден.

- А Ѓурѓовден каде рековте дека …?
- За Ѓурѓовден одиме во селото ? Пишница? горе. Таму се собират … панаѓур е тоа и прават … курбан … јагне таму колат.
- Тоа црквата го прави?
- Има домаќини …
- А јагнето од кого е, од црквата или од селото?
- Домаќинот што го бира црквата. Ваа година има домаќин, од другата година друг ќе ја земе. Така …
- И како се бираат домаќините?
- И така се бират, кој сака да даде прилог … кој ќе даде поише …
- А се даваат и пари за тоа?
- Е па сигурно дават, не знам јас … Кој како сака, … одгодина … самоволно се заречува, дај да бидам јас.
- Како на пример некој што се зарекол, зошто се зарекол, знаете ли за нешто?
- Детто ли, жената ли, … нешто … такви работи. Се заречуват – јас ќе ја гледам црквата една година или две години, за мое здравје да имам.
- После тоа откако бил домаќин, оздравува детето, на пример, или жената се едно.
- Сигурно имат оздравено. Не знаеме ние толку.
- А таму кога идете за Ѓурѓовден преспивате таму?
- Домаќинот има … кој што сакат си преспиват, некои жени кои сакат, а кои не сабајле ќе одат, ќе го истерат Ѓурѓовден и ќе се вратат, оти таму нема куќи … ги исселија, нема више. Таму има некои викендички, тие си се таму и можат една недела да си ?седат? … иначе другите ќе одат сабајле, вечер ќе се вратат.
- А тоа ли е постаро село од Дрен?
- Постаро е изгледа оти воа Дрен тука е населено наново. Воа село било поугоре, а има друго … се вика Стари Дрен.
- Дали е од турско или е од порано?
- Турско – порано … Не знам … па дали и старите го знаат тоа.
- А ти бабичке знаеш зошто пештерата се вика
- Змејовец се вика … оти ?,, бикофите”? … боските има на пример Змејовец?боски од крави, боски од кози, од сите животинки. Да сокапиш 3 ка ти се разболе детето или …, ќе го измиеш …
- Тие ќе ги измиеш – боските и водичката ја намачкаш?
- Тие боските што се во пештерата или?
- Тие од вода се направени … кога одат сите кршат за дома.
- Што капе има стожер така голем, што капе капка по капка … е таму горе (***заб. : најверојатно се работи за столбот во Долен Змејовец)
- Таа е лековита вода?
- Аха.
- А Змејовец, што значи Змејовец?
- Така се вика.
- Ама значи ли нешто тоа име?
- Има значење оти е лековито това.
- Ние мислевме да не има некоја прикаска?
- Не, не.
- Јас сум слушнал дека таму имало некој змеј што се скаменил?
- Можда имало, но ние не го знаеме. Во старо време можеби. Ние сме тука а не го знаеме тоа.

Покрај многу други работи тој кажа дека луѓето од таа околија имаат обичај (посебни нероткињи) да одат на Ѓурѓовден во споменатата пештера и да прават обичаи со кои би ја стимулирале својата плодност.

И како многупати до тогаш се соочив да видам на дело како мештаните слават верски обичаи кои потекнуваат од пред- христијанскиот период.

Рзговорот го имав запишано на диктафон. Интервјуто беше водено на дијалект и користам можност да му се заблагодарам на мојот професор Никос Чаусидис кој ми помогна при дешифрирањето. Најпровокативен дел од разговорот беше оној кога зборуваат за самовилите. Но тоа ќе го оставиме за друг пат.

Среќна слава и именден на сите што го прославуваат Ѓурѓовден.

Текстот е репринт

Клучни зборови: Ѓурѓовден, село, Дрен, Демир Капија, пештера, Горен мејовец, археологија, етнологија, интервју, обичаи, пагански бичаи,нероткињи, плодност

In this picture made available by Szczecin University’s Department of Archaelogy on Monday, Feb. 1, 2010 one of three Neanderthal teeth discovered in Poland is pictured . A team of Polish scientists say they have discovered three Neanderthal teeth in a cave in the southern part of the country. Mikolaj Urbanowski, an archaeologist and the lead researcher, said Monday that, although Neanderthal artifacts have been unearthed in Poland before, the teeth are the first remains of Neanderthals themselves discovered in the country.

Cave men weren’t obese. That’s the inspiration behind a new weight loss craze in America. Paleo-dieter Vlad Averbukh allows himself fruits, vegetables and meat — anything that can be eaten raw — but no dairy or grains, following an adapted version of the feeding habits humans followed during the Paleolithic era.

Before Lucy came Ardi. After the archaeologist found the new earliest hominid, the story of humankind is reaching back another million years as scientists learn more about “Ardi,” a hominid who lived 4.4 million years ago in what is now Ethiopia. The 110-pound, 4-foot female roamed forests a million years before the famous Lucy, long studied as the earliest skeleton of a human ancestor.

The photos and content courtesy of AFP and AP.