Археолошки дневник vol.2.1/2 ©

Archive for the ‘Римско време’ Category

На 03.08.2010 г, го посетив локалитетот Цоцев камен, кај мештаните познат и како Пештера, кој се наоѓа на 25 км од Кратово, во месноста Шопско Рударе. Самата карпа ги има следните географски координати: N. 42o.05’. 024’’ и E. 021o. 59’ и 227’’, а се наоѓа на надморска висина од 481м.

Пристапот кон локалитетот е овозможен од неколку правци, но најдостапен е преку асфалтниот пат кој води за Коњух, вдолж кој од левата страна се забележува карпа која по својата структура и облик се издвојува од околината.

За да се стигне до самата локација потребно е да се поминат околните ораници, како и исушеното речно корито на реката Врлеј, од каде преку нивите со житарици до самиот локалитет се простира во геолошки смисол на зборот првата речна тераса со квартерна старост на која се сретнуваат фрагменти од праисторијата до доцниот Рим. Во оној момент каде завршува култивираната површина, па се до карпата Цоцев Камен, теренот е покриен со ниска грмушеста вегетација од слаб интензитет, без видливи антропогени пореметувања.

Во археолошка литература овој локалитет се сретнува под името Трон ‡ Пешта, како населба од неолитското и доцноантичкото време. Во седумдесеттите години кога било вршено рекогносцирање на теренот од Апостол Ќерамитчиев, тој забележал дека на 1,5 км северно од маалото Цоцевци се издига висока карпа што доминира над околниот терен. На западната страна, под карпата се протега тераса со димензии од 70 х 60 м, на која има фрагменти од неолитски керамички садови со фина и груба фактура, со сива и црвеникава боја. Наоди се среќаваат и во подножјето на терасата, особено во нивите каде што се наоѓало подградието. Биле откопани неколку питоси и римски монети.

Наоди од фрагментирани керамички садови на Цоцев Камен

Древните луѓе обично својот изборот на живеалиште го бирале покрај вода. Иако современата хидрографска состојба околу Цоцев Камен ни укажува дека најблиската река – Крива река се наоѓа на неколку км од локалитетот, сепак речното корито на исушената река Врлеј, севкупниот релјеф во околината, како и наодите на керамика и камен во култивираните површини упатуваат на изборот на живеалиште кои првенствено го направиле луѓето од Неолитот/Енеолитот или евентуално Бронзеното доба. Насекаде се сретнува обилството на кремени делкани орудија, дополнети со керамички фрагменти од садови. Во многу мала концентрација може да се забележат фрагменти од питоси од римскиот период, како и парчиња на искршена глеѓосана керамика која била во употреба по 15 век.

Самиот топоним Цоцев Камен е локалитет на отворено, кој поради својата основа на карпа од вулканско потекло, обединува уште два типа на локалитети, пештера и полупештера/поткарпа. Локалитетот е изложен на ветер, на сонце и на атмосферски падежи. Најверојатно тоа е причината што не се живеело во – туку околу него, додека самата локација се употребувала повремено од страна на жителите во праисторијата, а постои веројатност тоа да се случувало и во подоцнежните периоди. Сепак, во одредени делови, како процепи на карпите или места обраснати со вегетација, се уште може да се пронајдат керамички фрагменти со најразлична старост.

Вдлабнатини во површината на карпата од Цоцев Камен

Преку стрмните вдлабени скали кои ги има на сите страни низ локацијата, се стигнува до повеќе рамни платоа каде се забележуваат интензивни зафати во камената структура. На едно од повисоките платоа постојат базени издлабени во карпата во кој се собира поголемо количество на вода. На двете страни од карпата има пештери (мештаните ги нарекуваат Мала и Голема) и поткарпи, а насекаде по оние површини кои имаат хоризонтална поставеност видливи се вдлабнатини со големина на колец, кои најверојатно ја имале таа намена и функција. Во едниот дел од карпата до кој се стигнува многу тешко, има поткарпа со полуовална форма и димензии од 5 x 1,5 x 2 m, каде со црвена боја се исцртани симболи со антропоген карактер.

Околу локацијата Цоцев Камен на блискиот рид, се забележуваат исправени камења кои би можеле да се толкуваат како мегалити, доколку геолозите го дадат своето стручно мислење дека се тие делкани и поместени од својата првобитна локација за да формираат одредена архитектонска целина. Само во тој случај науката би можела да говори во правец Цоцев Камен да се третира како опсерваторија, за што сепак се потребни дополнителни астрономски истражувања од најмалку барем 2-3 независни светски институции.

Цоцев Камен и неговата вредност ги открил уште во 1971 година д-р. Душко Алексовски, професор по француски јазик и основач на Центарот за карпеста уметност во Кратово. Неговите изјави дека Цоцев Камен е единствен локалитет во светот кој на едно место обединува светилиште, жртвеник и опсерваторија ќе предизвикаат контроверзии во македонската археологија кои и денеска се предмет на дебата. Но за жал не се и предмет на научна опсервација оти само неколку археолози, вклучувајќи ме и мене пошле на лице место да го видат овој локалитет, а никој од нив не се изјаснил јавно во релевантна публикација од било каков вид.

Заклучок:

Локацијата Цоцев Камен нема историјат на истражување во поглед на археолошко ископување. Сите анализи во овој извештај се изведени со еднодневна проспекција на регионот и околината со екипа која вклучи водич и палеонтолог.

Не секогаш надповршинскиот запис ги рефлектира подповршинските наоди, па без дополнителни археолошки ископувања пропратени со мултидисциплинарни истражувања, ќе остане спорно некогашното користење на овој локалитет, како и староста на археолошките слоеви во неговата близина. Исто така без стручни анализи не може да се тврди дали Цоцев Камен бил древна опсерваторија, но секако дека на самата локација постојат многу елементи кои би можеле локалитетот да го сместат во категоријата на светилиште. Официјално, Цоцев Камен е локација околу која се живеело од праисторијата, преку Римското доба, па веројатно се до средниот век, за што сведочат фрагментите на керамика. Во подножјето на карпата има археолошки локалитет на кој се регистирани наоди од неолит/енеолит/бронзено време и римското доба, а на самиот Цоцев Камен има видливи интервенции на карпите со доволно патина која сведочи за нивната старост и црвенофигурално карпесто сликање со засега непозната датација.

Сметам дека е нанесена огромна неправда во археолошката наука со игнорирање на овој локалитет, а уште повеќе што цела една научна гранка како карпестата уметност е изоставена од интересот и истражувањата на младите археолози, но и во предавањата на Катедрата по археологија во Скопје. Може да се негира нечие тврдење и мислење како нерелевантно, но не може да се негира фактот дека нешто постои, доколку тоа можете да го докажете со факти, во овој случај со артефакти.

Додаток 1 – Анализа на камениот материјал

Површинскиот камен материјал собран во близината, вдолж самиот пат помеѓу некогашното ниво на реката Врлеј и подножјето на Цоцев камен опфаќа камени делкани алатки изработени од калцедон со сива боја (кај народот познат како кремен), непровиден, со конхоидална/школкеста структура и со многу добар квалитет.

Помеѓу артефактите може да се детерминираат едноплатформни пирамидални јадра за добивање на одбитоци и сечила, рејувенациони артефакти и отпадоци. Рејувенационите артефакти потекнуваат од подмладување/освежување на суровинскиот материјал или евентуално од јадрата за добивање на алатки, кои се веќе истрошени. Тие се доказ дека на истата локација на која се пронајдени постоела или работилница или делкањето се одвивало во рамките на самата населба. Хронолошкиот дијапазон на кремениот материјал е неолит/енеолит/бронзено време, со оглед на тоа што овој тип на артефакти без керамика не може со апсолутна точност да посведочи за временскиот период. Во околината на Цоцев камен исто така се пронајдени и артефакти од мазнет камен – мелници и авани кои се изложени во општинскиот центар за карпеста уметност во Кратово.

Алатки од мазнет камен пронајдени на Цоцев Камен
(рачна мелница, тесла и аван)

Додаток 2 – инфо за локацијата

Покрај тоа што е археолошки комплекс, Цоцев Камен е исто така и туристичка атракција која ја посетуваат туристите од Македонија и од светот. Патот до таму е питом и може да се стигне со возило, но самата карпа е прилично опасна за искачување доколку немате кондиција или базични алпинистички искуства. Поради својата локација изложена на атмосферски влијанија, не е препорачлива за искачување  на болни и стари луѓе (посебно оние кои имаат нарушено здравје) и деца!

Коридорот 10 е еден од пан-европските транспортни коридори кои се протега од Австрија до Грција, а поминува низ поголемиот дел од поранешните Југословенски републики (Словенија, Хрватска, Србија, Македонија). Додаден е по завршувањето на војните во поранешна Југославија, на една конференција во Хелсинки, во 1997 година и ја вклучува како железничката (должина 2528 км) така и патна мрежа (должина 2.300 км) низ овие држави.

Коридорот 10 со делот каде минува низ Србија стана актуелен откако беше најавена изградба на магистралните патишта во јужниот дел на нашиот сосед, кои ги опфаќа општините Прешево (граница со Македонија) како и кракот C (M1.12): Ниш-Градина, општина Димитровград (граница со Бугарија).

Како што е ред, пред да се почнат да се градат патиштата, на терен излегоа српските археолози да ги доистражат археолошките локалитети кои веќе постојат на делниците каде ќе се гради патната мрежа, или евентуално со рекогносцирање доколку најдат нови да ги документираат, пред тие да бидат загубени засекогаш. Така пред неполни две недели со заштитните археолошки ископувања во Коридорот 10 беа откриени остатоци со кои се претпостави дека е најден дел од Via Militaris, еден од поважните римски патишта на овој дел од Балканот кој го поврзувал Белград (Singidunum) преку Виминациум (во близина на денешен Пожаревац), Ниш (Naissus), Софија (Serdica), Едрене (Hadrianopolis) се до Константинопол. Веднаш откако продолжија археолошките истражувања, беше објавено дека српската археологија го пронајде својот нов археолошки бисер на една од четирите претпоставени локации каде се одвиваат ископувањата.

Via Militaris бил поврзан со Via Egnatia преку долината на Вардар. Трасата низ денешна Србија потекнува од 33. година, додека оној дел од трасата низ Тракија е изграден помеѓу 29. и 61. година. За премини преку реките се подигнувани мостови, а за патниците ноќевалишта (т.н. mansio) и станици (mutacio) за промена на коњи и коли.

Инфо за римските патишта

Причините поради кои Римјаните ги граделе своите патишта биле во прв ред воените походи и одбраната на границите, а добрите патишта им овозможувале побрзо и поорганизирано да се движат. Патувале и поради политички мисии, пропаганда, дипломатија, трговија, но и научни и истражувачки мисии, како на својата така и на околните територии.

Патиштата биле поделени на  Виа Страте или меѓународни патишта од прв ред, и Виа Гларета или патишта од втор ред кои ги граделе по провинциите. Римјаните имале посебен начин на градење. На пример при градењето на Виа Страте прво се откопувал површинскиот слој додека не се дојдело до карпа, а одстрана се оставале длабоки ендеци. Првиот слој бил од вар и песок т.н. павиментум, а потоа доаѓал слој од кршени камења и глина – статумен. Врз него се нанесувал рудус или слој од шљунак, речен камен и вар за да ги пополни нерамнините на статуменот. Тој бил приближно траен па врз таква подлога се нанесувала сума круста или полигонални тенки плочи со големи димензии. Ова бил најгорниот слој, а поради оштетување и  кршење  на плочите тие често се менувале. Вака изграден, римскиот пат можел да достигне ширина од 10, а големина над 1 метар и не е чудо што некои од нив опстанале со векови. Вториот тип на патишта Виа Гларета, по долгото користење ги поправале, ги проширувале а одозгора набивале кршени камења. Римјаните ги користеле подолго време, и тоа се денеска т.н. макадамски патишта.

Во археологијата за постоењето на овие патишта, во неможноста понегогаш да бидат лоцирани на терен, потребни се докази. Има два вида докази за нивното постоење. Едниот се остатоците од патиштат кои за жал се многу ретки, а другиот се миљоказните споменици (миљоказите) или Опус Милиариус кои биле направени од камен, со облик на цилиндар со заоблен врв. Се поставувале на крстосниците за да можат патниците полесно да се снајдат. Надворешната површина им била мазна, а на неа бил врежан натпис кој обично содржел две информации.  Прво имало текст за владетелот што го подигнал истиот со сите негови титули, а под него ознака на бројот на миљите до некој град.  Римјаните мерките за должина ги сметале на поинаков начин од денешниот. Една римска миља изнесувала денешни 1, 5 километри, а имале и 1 пасос, двочекор  = 1,5 метри. Еден таков патоказ е извонредниот наод кај с. Марвинци кој го покажува растојанието до античкиот град Идомене.

Извор на проучување на римските патишта претставуваат и картите. Една таква карта открил и на старо ја купил Конрад Појтингер, германски хуманист кој живеел на Виенскиот двор и за него нарачувал стари книги и карти. По неговото име таа и денеска е позната како Појтингерова карта. Но таа била повеќепати препишувана, т.е. точно три пати препишана од оригиналната Касториева карта која била изработена во 350 година, за да го достигне својот конечен облик како Појтингерова карта во 16 век. Тоа е мапа на која е прикажана патната мрежа на целото Римското царство , направена е од неколку дела и тоа во коса проекција. Се претпоставува дека тој што ја препишувал седел над денешна Африка, па затоа Европа е целата развлечена во правец запад-исток.

Кон средината на II век пред н.е. Римјаните ја освоиле Македонија и ја уништиле нејзината политичка моќ, а потоа ја претвориле во провинција и ја поделиле на четири области. И покрај ваквата состојба, Хераклеја, која влегувала во четвртата област, доживеала извесен просперитет. Тоа се должи, пред сè, на изградбата на патот Виа Егнатиа, на кој Хераклеја била важна станица. За значењето на градот зборува и почесниот натпис од времето на Септимиј Север, во кој на Хераклеја и укажува посебна чест, имено, покрај нејзиното име да се приклучат и царските гентилни имиња.

Заклучок

Римјаните, толку глорифицирана нација, во наследство на народите кои дошле по нив, оставиле една култура на градење која во дотогашниот свет била непозната. Тоа била техниката на правење на римските патишта. Нивната патна мрежа опстоила со илјадници години, најмногу благодарение на тоа што во стариот Рим функционирале законите и секој кој ќе ги прекршел, бил казнуван, за разлика од денеска кога оној кој го прекршува законот станува политичар или бизнисмен.

Интересно е што информациите и археолошките откритијата во Коридор 10 воопшто не се пренесуваат во македонските медиуми, а Македонија како земја која се граничи со Србија би имала огромен бенефит од нивното туристичко валоризирање. Би можеле да му дадеме поддршка на нашиот северен сосед, бидејќи на овој начин се остварува и идејата за меѓународни проекти со чија помош се реконструира и ревитализира минатото поттикнувајќи ги притоа луѓето да размислуваат за заедничкото културно наследство и истото да го споделат преку развојот на туризмот, економијата и културата.

Александрија е град кој од древните времиња, откако бил основан од Александар Македонски, не престанал да предизвикува внимание. Место кое било дом на Светилникот од Фарос, едно од седумте светски чуда на стариот свет и најголемата Библиотеката во тоа време, каде била собрана сета дотогашна мудрост на човештвото. Треба да бидете многу искусен за да дадете критика на овој филм, кој не задира само во астрономијата и философијата, туку во социјално политичките превирања кои напати потсетуваат на нашето совремие каде и после 2000 години, луѓето се уште ги водат војните во име на религијата и својот бог. При тоа, треба да бидете исто така добро историски потковани за да се фатите во костец со една безвремена прикаска за религиската нетолеранција, насилство и слобода на говорот. Но мудрите луѓе од минатото рекле дека: Човек си, се’ додека бог не ти го одземе умот. И тогаш кога устата занемува, и кога ветрот запира, умот е она кое ги движи работите.

Метафората на Агората

Агора е филм за една жена, која ќе го промени светот, историјата и дел од науката. Приказната за Хипатија, е приказна за една исклучителна жена на своето време, философ, математичар и астоном, која се обидува да ја спаси мудроста на античкиот свет.

Самиот термин ‘Агора‘ е старогрчки збор кој се употребува и денеска. Во хеленизмот и во римскиот период, означувал место кое е детерминирано како пазар, центар на јавниот живот, место каде се состанувале граѓаните да дебатираат за најрaзлични содржини, вклучувајќи ја културната, државната и трговската политика на својот град, држава или заедница. Денешната агора во форма на глобалната мрежа интернет, можеби нема архитектонски елементи како во минатото, но треба да ја чуваме зошто сепак претставува последниот бастион на слободниот говор и мисла. А најмногу поради тоа што овозможува директен пристап и споделување на мислите, а со тоа и на науката преку принципите за создавање извори на знаење со отворен пристап. Или како што би рекол режисерот Alejandro Amenabar: ова е сторија за еден град, една цивилизација и за една планета, а агората е метафора за планетата на која сите би требало да живееме без војни, политички превирања и игри. Но сите знаеме дека тоа нема никогаш да биде така. Бидејќи откако постојат луѓето, потојат и војните!

Јазиците како предизвик

Режисерот на овој историски спектакл беше наголемо критикуван дека најскапиот шпански филм на сите времиња нема шпански глумци, и оти е направен целосно на англиски јазик, што претставува увреда за шпанците како нација. Но ако го цитираме Умберто Еко, а во согласност со духот на минатото, тогаш поентата на Alejandro Amenabar е постигната преку концептот дека во 21 век англискиот јазик е истото она што некогаш бил латинскиот јазик во антиката.

Александрија била културно средиште и антички центар на сите вери, но и на сите јазици. Кога се градеше новата Библиотка Александрина (културен центар во форма на сончев диск покрај Медитеранот), која се претпоставува дека се наоѓа на местото на античката Александриска библиотека, на ѕидовите беа изгравирани букви од 120 различни јазици.

image courtesy of Bibliotheca Alexandrina

Историска рамка и кратко сиже на филмот

Дејствието на филмот Агора се случува на работ на изумирање на едно општество (робовладетелското), на прагот од распаѓањето на Римската империја на два дела и во моментите кога христијанството признато како официјална религија, ја завзема надмоќта во име на својот бог да разорува се’ пред себе.

Преку вртоглаво зумирање налик на Google Earth (пристап кој чинам дека до сега не е применет кај историски филм), фабулата не води во древниот Египет, во 371 г. кога Александрија е се’ уште под власт на Римјаните, иако полека тоне во затишјето на мултиетничка култура, во обид да се спаси од колабирањето на своето пачворк општество. Тоа се моменти кога христијанството ќе биде прогласено како официјална религија на Римската империја од страна на императорот Теодосиј I, а христијаните до темел ги сотираат сите пагански споменици, додека многубожците ќе ги забарикадираат во славната Александриска библиотека, во која подоцна ќе упаднат и ќе го уништат севкупното материјално наследство на објектот.

Историјата на овој спектакл ја следи личната (емоционалната), општествената и научната кариера на Хипатија, професор по философија, астрофизичар и астроном, многу малку позната на пошироката јавност, бидејќи едвај и да останале записи за нејзиниот живот и творештво. Таа е паганка која благодарение на своите подучувања во Александриската библиотека каде нејзиниот татко е управник, кај своите студенти ќе стекне пријатели и помеѓу христијаните и помеѓу евреите. Сепак тоа нема да им помогне на верските фанатици кој ќе и пресудат на најбрутален начин, само затоа што не е крстена по христијанските обичаи. Во реалноста, за разлика од филмот, нејзиниот живот завршува многу пострашно. Ја соголиле, таква ја влечеле по целиот град, ја каменувале и на крајот ја запалиле како вештерка на клада. Нема што, многу христијански би се рекло, во духот на новата млада религија која го освојува светот!!!

Еден од многу тизери за официјален постер на Агора

Што не учи овој филм?

Самиот филм наметнува повеќеслојни размислувања кои не би можеле да се одговорат во еден блог пост. Но веројатно најдрското од нив со прст ни го вперува прашањето, на што се должи меѓурелигиската толеранција помеѓу народите, и денеска и во минатото? Дали треба се испотепаме сите помеѓу себе во името на религијата, за да на крај бидеме среќни со својот сопствен бог? Еден од елементите кои ми се допаѓаат во филмот Агора, е одбраната на идејата за слободната мисла, јасно упатена против догмата, каде науката се уште во името на разумот победува над религијата. Како што можам да забележам, историјата на човештвото не еволуирала кој знае колку многу од светот на древната Александрија, каде во едно општеството на изумирање, секоја позитивна мисла морала да се прекрши и да биде осакатена во политичката борба за превласт. Ви звучи познато, нели!

Најлошото што може да и се случи на цивилизацијата е кога тркалото на историјата наместо нанапред, ќе се вр(а)ти наназад. Нема пострашно нешто од тоа историјата да се повторува. Или можеби има …а? Со палењето на Александриската библиотека всушност почнува мрачното доба во светот на науката која ќе талка со столетија додека излезе од заплетканите лавиринти на своите замки.

Како за крај! - Каде е мојата Александриска библиотека?

Денеска мојата лична Александриска библиотека ја гледам токму во интернетот и блогосферата. Зошто ..

… Блогот е форма која ја сакам зошто ја запишува сегашната историја. А истовремени истории има онолку колку што има луѓе на планетава земја. Порано немало блогови, а на луѓето им било недостапно знаењето за глаголењето и придобивките од неговото запишување. Па во присуство на записи кои селективно третираат историјат, мислења или податоци само за видни личности, немаше денеска да се соочуваме со дупки во колективната меморија на човештвото…

Од мојот пост
Коментарите како блого-графити

Пишувајте и споделувајте на интернет. Направете ја нашата виртуелната Александриска библиотека многу помоќна од онаа во минатото. Нека послужи како база над која ќе се надоградува човештвото. Да се молиме само дека нема да биде употребена против него.

p.s. во секој случај се работи за фантастичен филм кој ќе ве остави без здив и со многу размисли. Highly recommended for watching and learning!