Археолошки дневник vol.2.1/2 ©

Причината поради која го пишувам овој пост е последиот извештај од археолошкиот локалитет Кокино, за чии ископувања се дадени само 3000 евра. За да ви ја доловам бизарноста, ќе направам мала споредба со минатогодишните ископувања на Скопско Кале за кои во една кампања беа дадени 2,5 милиони евра. Да не ги споменувам дневници на ова холивудско ископување,  по едно ,,башка” за сите колеги кои извољеваа на секакви други можни начини , фрижидери за пијалоци, фрижидерот за кафе, како и фактот дека на локалитетот  имаше 7 пластични тоалета чие изнајмување чинеше по 10 евра на ден за секој од нив. Помножете ја цената на тоифорите по 30 дена, па по 8 месеци и ќе видите колку пари се дадени само за ,,срање”. Алибито на толку потрошени пари може(ше) да се најде во газдата на ресторанот на Кале. Наводно тој ги заклучувал тоалетите во неговиот објект при што тие биле недостапни за потребите на археолошката екипа, која рака на срце во еден момент броеше преку 350 луѓе.

А тоа дали Скопското Кале требаше воопшто да се ископува и да се прави експлозивно show and story до банализација, ќе биде тема со која ќе се позанимавам на место соодветно за таа намена. Постојат законски пропозииции како и зошто еден археолошки локалитет е потребно да почне да се ископува или да се заштити и какви мерки се превземаат во тој случај. Скопско Кале се заборави, како што се подзаборавија и ископаните предмети кои моментално се наоѓаат во Музејот на град Скопје. Не се секирајте за нив. Верувам дека доста долг период ќе останат на истото место со голема доза на сомнеж дека во блиската иднина би се трансферирале во некоја книга. А кога тоа ќе се случи, јавно ќе и дадам медаља на екипата која ќе стои зад тој проект.

Наодите од Кокино се одамна публикувани и колегите задолжени за овој локалитет скромно и на секој можен начин се трудат преку медиумите тој да остане во жижата на интересот. Кокино е археолошки локалитет за кој знаеме дека нема да се повтори во историјата на човештвото, бидејќи секој локалитет било каде во светот сам по себе е уникатен и оригинален, посебно оние кои се од витално значење за светската археологија и култура.

Скопско кале е исто така значаен локалитет како и секој друг локалитет во светот, но сметам дека му беше дадено (да не кажам наметнато) непотребно хиперболизирано значење кое останатите вредни локалитети ги стави во втор план. Не дека пак македонската археологија некогаш имала прв или било каков друг план. Дали мислите дека и понатаму треба да се споредува размерот на ископувањата на една средновековна крепост какви што ги има на тони низ Република Македонија, со локалитет како Кокино?

Претпоставувам дека сите оние кои ги следат случувањата во македонската археологија илјадапати си го поставиле прашањето зошто една мала земја како Македонија, која одамна требаше да се отвори кон светот, нема:

- странски археолошки школи
- предавања од врвни археолози (од кои некои се наоѓаат и во наша близина)
- публикации од тоните археолошки ископувања
- стипендии за напредни студенти
- праќање на доусовршување за некоја специјализација надвор од државава
- менаџмент за археологија и културно наследство
- 20 години вработено ,,нов млад” кадар на Катедрата по археологија
- вработување на 400 дипломирани археолози кои се уште чекаат на својата шанса
- стручњаци по институциите (познато е дека тие се вработуваат по партиска линија)
- финансирање на значајни локалитети спорд приоритетна листа која никогаш не е изработена
- симпозиуми, семинари, округли маси, јавни дебати и археолошки конгреси
- отсуство на опструкции кои се прават на секој чекор
- итн…итн…

Реално и одстрана гледано, некој ќе се запраша: дали е македонската археолошка фела толку неспособна, или некој се обидува сето ова време да ја контролира археологијата во Република Македонија? Впрочем штом оваа ситуација се развлекла толку години (од 1991) и останува непроменета, тоа само значи дека не некого му одговара овој систем на вредности каде ретко кога се знае кој што ископува, каде ископува, како тоа го прави, не публикува, а притоа си игра со идентитетот на една земја.

За да не бидам обвинета од некои самопрозвани стручњаци, ова мое мислење ќе го окарактеризирам како хипо,,теза”, а тезите ќе им ги оставам на сите оние мои колеги кои мислат на 50 години допрва да стануваат магистри и доктори на науки.

Текстови со слична тематика:

Праисториската опсерваторија во Кокино
Менхири, трилити, кромлиња, долмени, хенџови…
Блогерите одат за Куклица, Цоцев камен и Кокино
Поштенски марки со мотиви од Кокино
Време на хенџови
А што по ѓаволите сега да правиме со Кокино?

Дополнителни линкови:

Кокино (локалитет) - Википедија
Oфицијалната веб страница на археолошкиот локалитет Кокино
Megalithic observatory Kokino - Project by CDNH

На почетокот од 21 век се појави еден сосема нов концепт. Ископување на средновековни крепости, а подоцна и нивно конзервирање и реконструкција, пропратени веројатно како и до сега, без публикација на тоните наоди кои се притоа најдени. Бројни примери можат да се најдат во Самуиловите тврдини, а во поново време и на Цареви Кули, Скопско Кале, Тетовско Кале и т.н. Идејата е превземена воглавном од западните земји кои ја практикувале некаде во 19 век, за времето на т.н. Наци(стички)онал романтизам. Нема да се впуштам во елаборирање на сите аномалии кои се создаваат при реализација на овој концепт, бидејќи проблемот може да се согледа на генерално ниво. Поточно иницијалната каписла е моментот кога не се увидела потребата да се едуцираат луѓе кои адекватно ќе се занимаваат со менаџмент во археологијата, ќе менаџираат одредени археолошки локалитети и тоа ќе им биде основна работа. Овој хијатус е се уште присутен и најтрагично е што воопшто нема иницијатива да се пополни со соодветно обучен кадар. Да не спомнуваме дека неспремноста на некои македонски археолози да се соочат со печатените и електронските медиуми придонесува за збрки и гафови како од скечовите на Монти Пајтон.

Откриен е најстариот неолитски човек на Балканот и најстариот жител на Македонија.

Mоже да се очекува неолитски културен стратум, нешто како стражарница на македонските кралеви, евентуално на Персеј.

И тамам кога Македонија на полето на археологијата почна да се отвора, помладите колеги да одат низ Балканот по археолошки ископувања и да се остручуваат, се измислија т.н. лиценци за археолози, кои законски се разликуваат од добивањето на дозвола за археолошко ископување. Воведувањето на археолошките лиценци во 2004 г. беше една од највулгарните работи која принудно се вметна во археолошката пракса на една земја во транзиција. Имено, според овој член од Законот за да се добие лиценцата, покрај паричен надоместок требаше да се полага испит пред комисија формирана од Министерството за Култура која подоцна дава заверен сертификат за кој не се знаеше кому и зошто му служи. Покрај злоупотребата на професијата археолог во едно проблематично време кога Македонија е на работ да го загуби својот идентитет, се поставува прашањето како може да се полагаат испити во една институција која ниту е од образовен карактер, ниту пак на археолозите им дала знаење, па од нив да го бара. Точно се знааат луѓето кои стоеја зад оваа краткорочна манипулација и обид да се контролира археологијата, но за среќа со последните измени во Законот за заштита на културното наследство од 2007 година, оваа лиценца е тргната.

Во секој случај фајлот го поместив на независен сервер, за да биде достапен во секое време на сите заинтересирани за оваа проблематика. Во него се гледа застарениот начин на третирање на археологијата како наука и отпорот за внесување на каква и да било новина после деведесеттите години од 20 век, вклучувајќи ја и ревидираната Конвенцијата за заштита на културното наследство од Ла Валета донесена во 1992 година. Дури и имплементацијата на оваа Конвенција се одвива споро, што секако не ни е во прилог. Сепак мислам дека ќе бидеме доволно умни за разлика од Босна и Херцеговина, коja во моментов се соочуваа со сериозна закана, тужбата од страна на УНЕСКО за несериозниот пристап кон своето културното наследство. На таа тема босанските блогери веќе превземаа иницијатива.

Овој пост нема да го заокружам, како што тоа честопати го правам, со ниту еден заклучок. Дебатата останува отворена и со неа се засегнати сите граѓани на Република Македонија. Секој може да имам сопствен став, но не можат ниту да се избришат ниту да се пренебрегнат фактите. Впрочем да не се заборави дека сите ископувања се се уште државни и се финансираат со парите од данокот кој граѓаните редовно го плаќаат. Со тоа како засегнат субјект истите тие граѓани имаат апсолутно право за достапност на секој археолошки податок, што во форма на материјална култура, што во пишана форма која како што наведов погоре комплетно отсуствува, а е обавезна според законот.

Крај

Текстот е преработка на дел од темата ,,Transitional archaeology in transitional country“, со кој настапив на последниот симпозиум на Европските Археолози 2007 г. во Задар.

Kлучни зборови: археологија, културно наследство, ископувања, концепт, политика, маркетинг, менаџмент, Македонија, archaeology, cultural heritage, excavation, concept, politics, marketing, management, Macedonia

Да не беше владеењето на Садам Хусеин, досега археолошките локалитети Нимруд, Нинива, Вавилон, Ериду и Ур не ќе се ,,прочуеја”. Е па не е така. Тие со или без него си ја достигнаа светската слава. Иако, секој од нив и послужи и на Агата Кристи за дејствијата во некој од нејзините романи, насловени како: Murder on the Orient Express, Death on the Nile, Appointment with Death и секако Murder in Mesopotamia.

Додека Кристи ги смислувала нејзините романи, госпоѓицата Гертруда Бел која била археолог, лингвист и најдобрата жена планинар на нејзиното време, во Багдад 1921 година ги исцртала границите на земјата која подоцна стана Ирак. Најпознат од сите горенаведени локалитети на територијата на оваа денешна држава е Вавилон - град во древната Месопотамија, најмногу поради фактот што:

* бил изграден помеѓу реките Еуфрат и Тигар
* во него бил донесен Законикот на Хамураби
* бил престолнина на Бабилониа
* бил центар на Блискиот Исток по падот на Асирската империја
* бил rulled by Набукодоносор
* бил почитуван од Александар Македонски и од Селеукидите.
* бил повеќепати рушен и подигнуван
* бил ископуван од Robert Koldewey, ученикот на Heinrich Schliemann
* бил пример за т.н. империјалистички приод во археологија
* бил ,,сљуштен” од British Museum кој поседува колекција од отприлика 120 000 плочи кои споро се публикуваат
* и уште многу тоа бил… Но бил …

Осум порти се отворале кон срцето на Вавилон, заштитен со надворешен ѕид и внатрешен бедем. Осмата капија во северниот дел од градот т.н. Порта на божицата Иштар (чијашто најпрегледна реконструкција се наоѓа во Пергамонскиот Музеј во Берлин), е еден од неговите препознатливи знаци. Подигната во чест на вавилонската богинка на љубовта, била изградена околу 575 BC од кралот Набукодоносор II. Истиот оној кој ги подигнал Висечките градини на Семирамида, едно од седумте чуда на стариот свет. На видео клипот подoлу е снимката која ја направив при една посета на Музејот за ориентална култура, кој се наоѓа во Археолошкиот парк во Истанбул, заедно со уште три други музеи. На него се гледаат остатоците од оваа Порта која денеска се наоѓа распрчкана низ 15 музеја по светот.

На 5 Jануари 2008, на церемонијата која се одржа во организација на AIA (Archaeological Institute of America) во Чикаго, непрофитната организација посветена на зачувување на целокупното светско наследство - SAFE (Saving Antiquities for Everyone) ја додели наградата Beacon Awards за 2008.

Таа му припадна на д-р. Neil Brodie за неговите натчовечки напори како Research Director на Illicit Antiquities Research Centre при McDonald Institute for Archaeological Research (University of Cambridge) за подигнување на свесноста кај јавноста во борбата од последиците кои ги носат недозволената трговија со антиквитети и сквернавењето на древните локалитети и споменици ширум светот. Исто така награден беше и д-р. Donny George Youkhanna на кого му беше укажана чест како поранешен генерален директор на Iraq Museums за напорите кои ги вложи за да го зачува и заштити скапоценото археолошко богатство на Ирак.

По двете случки кои следеа во последните 20 години, денес светски познатиот локалитет Вавилон (Babylon), е само една руина. На почетокот од 80-те години ирачкиот диктатор Садам Хусеин нареди локалитетот да биде реставириран и конервиран, но археолозите и конзерваторите не го послушаа. Тоа не беше најлошото. Да биде катастрофата и разорувањето поголемо, по падот на Садам во 2003 год. полските војници го употребија како воена база. Овие две ,,несреќи” го принудија UNESCO да го симне Вавилон од Светската листа на културни добра, со што светот веројатно го загуби еден од најмоќните локалитети засекогаш.

За да се задоволи силогизмот на настани дека несреќата не доаѓа сама, во периодот од 10-12 април 2003 год. breaking news во светот беше веста дека од Националниот музеј во Ирак систематски беа украдени и уништени вредни предмети, при што се утврди дека недостасуваат околу 7000 артефакти. Оваа бројка до денес е веројатно дуплирана, а настанот се случи по повод упадот на ,,цивилизираните” USA трупи при влегувањето во Багдад.

Видео клипот на SAFE во спомен на настанот кој придонесе луѓето да бидат лишени од нешто што во минатото го носеше епитетот ,,Лулка на цивилизациите” е направен во соработка со Donny George Youkhanna, поранешен директор на Ирачкиот музеј во Багдад, кој говори за настаните од април 2003 - та година.

А јас палам една свеќа на Велики петок. Во мојата душа се уште гори кандилце. Без ова богатство сум посиромашна и јас, а богами и ти читателе мој.

Додаток:
Датабаза на написи поврзани со уништувањето на Ирачкото богатство
Законикот на Хамураби
Babylon загубен засекогаш

Имам чувство дека терминот нац(ионал)ист кај нас е сватен во погрешна конотација. Како нешто лошо, гнило, како трул отпадок. Како со текот на времето да загубил попатно неколку согласки, па во Македонија се изденачил со една не многу пријатна за споменување појава, со оглед на моменталната гео-политичка ситуација во која се наоѓаме.

Национализмот е еден од совршените калапи со кој може археологијата да се обликува во современа научна дисциплина. Тој е најлесниот начин од далечното минато да се создадат историски и национални идентитети, како што е случај со поголемиот дел од XX век, а се интензивира во последните 20-ина години. Сосема на кратко се осврнав на оваа категорија во текстовите Нацистичка археологија и Архологија на идентитетот, а во еден дамнешен пост насловен како Национализам во Археологијата - ДА или НЕ намерно поставив прашање како би бил насловот на една виртуелна монографија која би ја покривала праисторијата во Македонија - ,,Македонските цивилизации во праисторијата” или ,,Цивилизациите во македонската праисторија“. Во навидум две едноставни реченици постои голема филозофија. Во зависност од вашиот ракурс, самите ќе се дефинирате за или против ,,Национализам во Археологијата”, а потврдниот одговор на првото прашање би ве одвел директно во стапицата наречена ,,Археологија во служба на нацијата”. Поприлично е јасно дека староседелското население ниту на овие, ниту на било кои простори во светот не може да се идентификува со етничките нации кои постојат денеска. Но ваков наслов на една монографија изгледа како реклама за еден народ чија што етногенеза е претставена како резултат кој се одвивал илјадници години и на читателите им дава чувство на гордост. Ова не важи само за нас, туку за целиот свет.

За воља на вистината и археологијата и историскиот национализам потекнуваат од Европа. И настанати се скоро во исто време. Романтичниот однос кон древнините кој се зачнал во 19 век, направил од минатото таква депонија од токсични мисли што денеска имаме проблем да го исчистиме тој отпад кој одамна ги контаминирал националните традиции со политички проблеми. Тука би можеле само да фантазираме, како и што се обидуваме, дека поседуваме објективен суд за некои категории во кои спаѓа и културниот национализам.

За да се направи макар и една теоретска база за интерпретација на Археологија на идентитетот во било која држава, треба да се биде свесен дека секогаш ќе постои проблемот помеѓу идејата за една археолошка култура како етнички ентитет и вистинската претстава за неа. Денешните светски нации благо кажано, се турбо фолк ново компонирани.. А оние во минатото? Тие се тема на сосема поинаква дебата која не вклучува националистички испади.

Во последно време се случија неколку последователни настани кои самите се наметнаа како тема: Самитот на НАТО во Букурешт, ветото од страна на Грција, заканата на грчките чобани-терористи кон етникумите кои живеат на територијата на нашиот јужен сосед и интервјуто на Милчо Манчевски за грчкиот весник Елефтеротипија. Потоа дојде будењето и самоосвестувањето на народот со прашањето, а зошто македонската археологијата досега молчела и не реагирала со контрареакција на оваквиот национализм ?

Ми се виде погоден моментот да сублимирам една линија на мислење која некако се протега во позадината на Археоблог откако сум присутна на интернет, а тоа е темата за археологијата и национализмот видена преку призмата на Археологија на идентитетот. Кога пред некој ден го исфрлив постот насловен во стилот на онаа пост-модернистичката изрека ,,Дајте ми два три-податока и јас ќе ви конструирам вистина“, се обидов да го лоцирам проблемот на историската археологија како дел од Митот за националните идентитети. Поткрепена со артефакти, оваа омилена друштвена игра може да биде опасно културно поле за да се создаде ,,вистина” која ако се повтори доволен број пати, на крајот ќе стане и реалност. Премиса која ја имал Гебелс на ум додека зборувал за развитокот на медиумите.

Мое должно почитување кон професорот Предраг Новаковиќ од факултетот во Љубљана кој не само што ми беше ментор, туку е одличен стручњак на наведенава тема и многу ми помогна од еден поинаков аспект да го согледам овој панаѓур на суети полиен со национализам и поткрепен со археолошки артефакти. Ги читав неговите критички осврти, го слушав на предавањата на факултет, а бев присутна и во Задар (во рамките на симпозиумот на ЕАА) каде имаше прилично солидно излагање на дебатата Does the “Archaeology of Europe” exist?.

Еве еден негов текст во форма на интервју(1*), даден за весникот BH Dani при своето гостување во Сараево кон крајот на месец март. Интервјуто е малку подолго од вообичаените клишеа, прилично е содржајно и за сите ,,усвитени националистички глави” е одлична лекција на веќе споменатата тема.

Моќта на минатото е да придонесе во сегашноста да се игради во иднината еден виртуелен музеј на толеранција, како светска цивилизациска придобивка која припаѓа на сите луѓе. Не постојат урнеци по кои треба да се движиме - Археологијата е само орудие со сопствена методологија и во неа се е важно. Секој артефакт, секој екофакт.

Инаку за спорот на Грците во последните две децении можам да додадам само едно: Навистина некои работи треба да се коментираат. Па дури и старите изумрени народи, имале свој идентитет и свое име.

Овој текст беше поставен на Кајмак.от од страна на корисникот ribaro. За статијата можете да гласате тука.

1* - Liнкот води кон блогот на Stultitia каде е поместено ова интервју во целост, зошто на сајтот на весникот BH Dani треба да имате акаунт за да се логирате и да го прочитате.

Постови со слична тематика:

Археологија на идентитетот
Нацистичка археологија
Археологијата бара факти… а не вистината
Отсуство на доказ (не) е и доказ за присуство
Јас на вас не треба да ви се допаѓам
Национализам во Археологијата - ДА или НЕ
Турбо фолк национализам
Јас, Гебелс и мојот медиум
Во име на автентичната историја
Дајте ми два три-податока и јас ќе ви конструирам вистина

Прашање е колку културното богатство на една земја е сигурно. Но не од безбедносен, туку од научен аспект. Археолошката меморија исто така може да биде многу селективна. На Балканот имате безброј вакви примери, а најсвежиот се т.н. Пирамиди во Босна. Дури и по тригодишните археолошки ископувања сепак не ни го обзнанија својот специфичен лик на нам луѓето, кои се уште не знаеме какви древно-босански ентитети ги изградиле. Сепак ќе останат сведок за успешниот маркетингшки обид една земја уништена од војна, да ја постават на културната мапа на светот. Најинтерсниот момент во целата оваа лакрдија е тоа што зад овој проект не стои никој друг, туку самата Босанска влада. Иако Пирамидите во Босна не се конкретна тема на овој пост, но кога се тие во прашање, каде е овдека вистината?

Кога ќе појде еден археолог на терен, ако ископувањето не е урбано (како што е случајот со Скопското Кале) ние треба да веруваме во неговата стручност и правилно расудување да ги толкува релевантно наодите кој ги нашол. Во светот а и кај нас постои Инспекција за заштита на културното наследство која го контролира почетокот, текот и понатамошното третирање на откриените артефактите во било кој контекст. Но не може инспекцијата да забрани личен приод и сопствено толкување на предметите, бидејќи во духот на демократската мисла, тоа е сепак научно право на истражувачот. Кој може да каже дека некој археолог не конструира сопствена вистина при обработката на наодите? Во тој случај, единствено нешто во кое можеме да бидеме сигурни, се всушност самите наоди.

Посебно симпатични за конструирање на вистината се Митовите за националниот идентитет, една од омилените друштвени игри. Поткрепена со соодветни артефакти, ова може да биде одлично поле за играње во сверата на историската археологијата, со идеологија која потпаѓа во категоријата друштвено-ангажирани дневно-политички трки на кратки патеки. Со многу пречки.

Турците го владееле цел Балкан со векови вклучувајќи ja и сегашната територија на Грција. Главниот град на таа империја (денешен Истанбул) моментално се наоѓа во Турција и заладувањето на односите помеѓу овие две земји доведоа до тоа да грчките археолози имаат различни приоди кон своето отоманско минато. Скоро сите се сложни во желбата да го прескокнат овој дел од својот идентитет, но затоа пак во потрагата (од секаков тип) во моментите кога се нема никаков друг изговор, добар изговор за било што се античките Македонци.

Таканаречените Diverse Approaches to the Ottoman Past, укажуваат на тоа дека Грците имаат слаба претстава за туѓите, ама многу добра претстава за својата култура, додека во науката незванично важи дека прават “hysteria over history”.

Но археологијата, науката и знаењето вклучително со сите помошни и пропратни науки, не се состојат само од штуро пласирање на информации туку и од нивна обработка во еден поширок хуманистички апект. Оној момент кога ќе се направи контекстуализација на информацијата која својот животен век го поминала и се извајала низ некаква интелектуална стуктура, веројатно може да се добие верзијата која е најблиска до вистинската. А се до тогаш, посакувам публикување на сите наоди заглавени по депоата на македонските музеи со години. Кој знае каква вистина ќе конструираат тие ако воопшто некогаш ја згогледаат светлоста на денот.

Свесна сум дека секогаш ќе постои проблемот оти предност за некоја тема или теза (па макар била и погрешна) во однос на обичниот човек ќе ја има ,,научникот”, само поради фактот што има титула. Затоа ми се допаѓаат блоговите каде што секој може да напише своја гледна точка за некој настан или пак да изнесе став за одредена тема. Така повеќе извори може само да создадат одредена слика која е многу блиска до реалноста. Како што вели Венко Андоновски во неговата последна колумна ,,Семиотика на шлаканицата“, секогаш ќе важи она пост-модернистичко сваќање за стручњак кој пишува ангажирано - дајте ми два три-податока и јас ќе ви конструирам вистина. И постојано ќе ви ја повторувам, за случајно да не подзаборавите некој детал.

Никој нема право да го поседува минатото, ниту пак иднината. Мототo кое се протега во позадина на Археоблог сите овие години е дека ,,The history of knowledge is not given - it has to be constructed, in order to achieve a better world in the future“. Би ве поканила да го сториме тоа заедно. Со блоговите и блогосверата дадена ви е моќ и имате можност да учествувате во создавањето на дел од историјата. Затоа не чекајте, блогирајте. Што ќе биде вистина, а што реалност, ќе покаже времето. Та нели тоа беше најмудро.

Текстови на слична тематика:
Розетата на нашите комплекси
Манчевски: Негирањето нема ја смени вистината за Македонија