Археолошки дневник vol.2.1/2 ©

Повелбите за заштита се меѓународни документи коишто служат како препораки за подготвување и спроведување на проектите за заштита на културното наследство во некоја држава или одреден регион. Повелбата од Бура чие оригинално име гласи ,,Тhe Australia ICOMOS charter for the conservation of places of cultural significance” (Повелба на ИКОМОС – Австралија за заштита на објекти и локалитети со културно значење), прв пат е објавена во 1979 година во Бура, јужна Австралија. Од тогаш ревидирана е уште три пати – во 1981, 1988 и 1999 година.

Последната верзија на оваа повелба го избегнува техничкиот жаргон кој претставува вистински недостаток на пример во Повелбата од Венеција, па сите специфични изрази од областа на заштитата се објаснети со толкувања и забелешки. Повелбата е напишана со неутрален тон и мултидисциплинарен пристап со што се одбегнати класичните одредби кои треба да се однесуваат на некоја струка посебно. Основниот акцент во целиот текст е ставен на потребата од целосно разбирање и соодветно прикажување на културното значење на еден споменик, пред да се премине на подготовка на стратегија за неговата заштита. Повелбата од Бура треба да ја познава секој археолог, конзерватор, историчар на уметноста и архитект, инжињер, историчар итн. Важно е да се напомене дека таа не е законски акт, ниту е погодна да се користи како правен пропис или закон за заштита. Таа е збир од дефиниции, принципи и одредби како треба да се спроведе заштитата на културното наследство бидејќи е сеопфатен документ и ги содржи најновите достигнувања и сознанија од теоријата и практиката за заштитата на културното наследство во светот.

Иако оваа повелба не е Законик од типот на Хамбураби (ти ме-не кра-деш ја те-бе се-чам ра-ка), сепак доволно помага да се согледа Syndrom of archaeology and cultural heritage consevation, preservation and popularisation на една земја во вечна транзиција, како што е за жал во моментов Македонија. Е сега кај нас нема популаризација на културното наследство, ниту адекватно толкување, претставување, реконструкција и реставрација. Немаме степен на културно значење, приоритетни листи на популарни или загрозени локалитети. Немаме стратегија за заштита на културното наследство, ниту уредени пејсажи. Но сепак имаме еден услов од оваа повелба кој стопостотно го исполнуваме – судир на интереси. Сепак она кое што мене најмногу ме заинтригира во Повелбата од Бура е нејзиниот прв член.

Article 1

Definitions

For the purposes of this Charter:
1.1

Place means site, area, land, landscape, building or other work, group of buildings or other works, and may include components, contents, spaces and views.

Во контекст на овој член, интересен е начинот на кој е дефиниран концептот што се се` подразбира под синонимот локалитет. Тоа е термин кој има огромна концептуална лепеза и пошироко неговата интерпретација може да вклучи: споменици, дрва, градини, паркови, места од историско значење, урбани области, градови, индустриски локации, археолошки локалитети и  духовни и религиозни места. Она кое што сакам да ви го посочам е фактот дека се ова околу нас е дел од т.н. современа археологија или во светот попозната public archaeology која вклучува и Archaeology of memory. Постојаното градење на објекти, патишта, индустриското производство, еден ден за идните генерации ќе биде древна археологија. И ќе биде закопано длабоко под земјата. Почвата под нас може да ни даде многу информации. Затоа треба да бидеме крајно внимателни, зошто ние всушност постојано газиме врз нашите археолошки докази.

Причина за постот е тоа што националниот совет за заштита на културното наследство прв и последен пат се состнал лани, и воопшто не се знае ниту што се дискутирало, ниту кои стратегии се превземале за заштита на нашето национално богатство. Со сигурност знаеме само дека масата била округла и “полна”.

А баш ме интересира колкумина од нив чуле за Повелбата од Бура.

Клучни зборови: Burra, charter, ICOMOS, Australia, conservation, place, cultural, significance, politisc, Macedonia, Бура, повелба, ИКОМОС, Австралија, место, културно, значење, политика, Македонија

Навистина се загрижив за културното наследство на Република Македонија, откако го прочитав последниот пост на Жарко. Имам чувство дека нешто пропуштив во целата оваа папазјанија со  градењето на цркви на плоштадот во Скопје. Си мислев дека протестот на 28 Март 2009 бил организиран за да го изразат луѓето своето мислење за одредени архитектонски решенија, а излезе дека бил против црквата. Написот на сајтот на МПЦ кој е посочен во постот, а извесува за настанот од саботните протести е навистина комичен. Директен доказ за twisted side of the history. Има многу траекторија од моментот кога ќе се потегне идејата да се обнови еден храм како Св. Константин и Елена чии темели и денеска стојат под ГТЦ, се до паролата на студентите “Не го силувајте Скопје“. И не ми е јасно само од каде се создаде прашањето за возобновување на храмот до чии остатоци може да се пристапи преку подземната гаража на ГТЦ, наспроти она што се случува сега, или би требало да се случи, а тоа е градење на потполно нов храм под закрилата на “Св Никола” со локација која воопшто не кореспондира со гореспоменатата.

“Постојат” ли доволно стари скопјани кои го паметат времето пред да биде изграден Градскиот Трговски Центар (ГТЦ) во Скопје? И како тој изгледал со сите свои пропратни архитектонски објекти. На местото од денешна Стопанска Банка и Орка Спорт на влезот од ГТЦ постоела црквата Св. Елена и Константин. Нејзиниот влез гледал во куќата на Мајка Тереза чии маркери и денеска фала богу постојат на плоштадот. Една од ретките работи кои вистински сведочат дека оваа жена физички живеела во едно Скопје чиј дух никогаш нема да се врати. И не треба, затоа што е страшно кога историјата се повторува и се врти во круг. Ама како тргнала работава и овие маркери многу бргу ќе ги прегази времето со проектите кои се предвидуваат во иднина. Па кога веќе зборуваме за нив и за тезата дека црква на плоштадот треба да има, би сакала луѓето прво да си одговорат на прашањето:

1. Дали сакаат да се возобнови црквата Св. Елена и Константин која постоела на местото од денешниот влез во ГТЦ и не била никогаш дел од она што сега се нарекува плоштад Македонија? или

2. Дали сакаат да се изгради било каков објект на она што е сега плоштад Македонија, а кој би ги задоволувал критериумите да биде црква?

Повеќето од ентитетите кои се засегнати (како оние кои работат во МПЦ и во заштита на културното наследство) и дебатираат на оваа тема внимаваат што ќе одговорат, не се конкретени и претежно се трудат да завземат неутрален став. За оние кои научиле што сакаат во животот, одговорот е едноставен и не се движи помеѓу ДА или НЕ.

Јас не сум за црква на плоштад, барем не нова. Ако не постои храм на “сред село”, не значи дека духовноста е оттуѓена од луѓето. Впрочем до сега храмовите ги граделе луѓето. Од луѓето за луѓето. Она кое останало во колективната свест тешко се брише, исто како што тешко се бришат обичаите, имињата и некои топоними кои живеат со столетија и покрај тоа што физички престанале да постојат. И во таа колективна свест стои запишано дека се додека постојат оригиналните темели на некој црква, како што е случајот со Св. Елена и Константин, таа се возобновува над нив. Ни полево, ни подесно. А да не зборуваме за фактите ако под неа уште и постојат темели од постар храм. Тука гледам се освен религиска неутралност, со проект при кој ќе падне секуларноста на една држава која потоа ќе треба да го разгледува прашањето за возобновување на Бурмали Џамија чии остатоци (изграфитирани и уништени) се уште се наоѓаат во Градскиот парк. Елем, и тоа е дел од наследството на овој регион сакал некој или не.

Не сакам нова црква на плоштад! Ако веќе треба да постои црква, тогаш сакам да се возобнови “Св. Константин и Елена” чии темели се уште постојат под сегашниот ГТЦ-Скопје. До нив се стигнува преку една врата од подземната гаража и тоа е еден проект кој долго стои заташкан по лавиринтите на МПЦ, додека низ Скопје се подигнуваат разно разни градби кои личат на божемни храмови.

Што значи – не треба да градиме ново. Само ќе треба да “срушиме” дел од старото и пак ќе го имаме истото. Епа, наздравје!

Bonus track (во 2 варијанти): Данило Коцевски – Црквата „Свети Константин и Елена“ е одраз на минатото на Скопје (1, 2)

Клучни зборови: плоштад, протест, реакција, поддршка, архитектура, црква, Св. Константин и Елена, медиуми, политика, Скопје, Македонија, square, demonstration, reaction, support, architecture, church, St. Konstantin and Elena, media, politics, Skopje, Macedonia