Археолошки дневник vol.2.1/2 ©

Archive for the ‘Палеолит’ Category

Пред некој ден пристигна известување за нов пронајдок во Етиопија, во регионот Дика, кој најверојатно ќе ги помести културните граници на човечкиот род. Се работи за фосилни животински коски кои покажуваат траги од сечење со камен за да се отстрани од нив срцевината. Пронајдените наоди од Етиопија по староста се совпаѓаат со хоминидните остатоци на Australopithecus afarensis, и секако најрепрезентативниот примерок од овој вид претставен со фосилот “Lucy“.

Палеолитот кој го опфаќа целиот плеистоцен, до почеток на холоценот или нашата геолошка сегашност, е поделен на три периода – Ран, Среден и Доцен Палеолит.

Во Раниот Палеолит припаѓаат културите Олдован и Ашелен. Една од најстарите култури означена како Олдован (Oldowan) ја опфаќа индустријата на наједноставните алатки во форма на камени облутоци со оштри рабови кои човекот познат како Homo habilis ги изработил пред околу 2,5 милиона години во Африка. Истовремено со него живеле и Australepithicus-ите, но се уште со сигурност не се знае дали и тие изработувале алатки. Токму поради ова, откритието во Етиопија кое е веќе е публикувано во списанието Nature, добива на тежина.

Култура на облутоци (eng. Pebble culture)

Ознака за најстарата палеолитска култура, која во Африка, Азија и Европа и претходи на ашеленската култура. Се карактеризира со орудие во голема мера изработено од кварцни облутоци, и тоа со помош на елементарна техника на одбивање – со директен удар на еден камен врз работ од друг камен. На овој начин се добива чопер (chopper), еднострано или двострано изделкан, со отпорен раб погоден за дробење и расцепување на тврди материјали (дрво, коска), а покрај него и неколку кратки одбитоци кои служеле за стругање и сечење на кожа, тетиви и месо од животни.

Една мумијата откриена при археолошките ископувања во 2003 година во Кина, која датира од нивното бронзено доба, по пат на форензички испитувања е утврдено дека покрај себе имала едно ќесе полно со листови од билката марихуана. Според археолозите се работи за човек на возраст од 40-50 години кои тие го идентификувале како шаман, а растението како состојка која се користела при неговите ритуали. Мене ова ми звучи прилично логично, со оглед на социјалниот поредок во праисторијата. Чисто онака се прашувам како ли умрел човеков, оти не верувам дека го уапсиле затоа што поседува недозволени супстаници? Или подобро кажано, овие супстанци во тоа време биле прилично пожелни доколку шаманот сакал да ја унапреди својата заедница преку состојбата на поинаква свесност, која пак од друга страна се одразила при содавањето на светската (пред се карпеста) уметност и со текот на годините стана едно поле преку кое се објаснуваат одредени феномени во доцнопалеолитската уметност именувани како ентопти.

Шаманот е лице кое има комбинација на духовната моќ од нашиот матичен доктор, свештеник, волшебник и уметник, поет и психотерапевт. Преку транс или халуциногено искуството тој служи како врска помеѓу овој и духовниот свет. Теоријата која ги вклучува шаманите генерално се базира на неодамнешните студии на африканската карпеста уметност (племето Сан), но таа не може на пример да ја објасни сличноста помеѓу отпечатоците на раце во Европа и Австралија и нефигуративната уметност (т.н ентоптичка), која е базирана пред се на едноставни геометриски форми. Како основа за оваа теорија отсуствува најважното, етнографски записи со кои може да се направи обид да се докаже поврзаноста помеѓу шаманите и палеолитската уметност, допирајќи ја преку тоа нивната духовност и религијата, ако воопшто може да стане збор за религија во палеолитот.

Со оглед на тоа што поголемиот дел од оваа уметност (се мисли пред се на доцнопалеолитската, но тука спаѓаат и подоцнежните периоди) исполува комплексни социјални и уметнички карактеристики, се покажала потребата од нејзина интерпретација. А желбата за интерпретација на ова поле е прилично моќна и веќе еден век се кршат научните копја која од теориите ќе надвладее. Во летото 1988 година, во престижното списание Current Archaeology излезе написот ‘The signs of all times‘. Авторите David Lewis-Williams и Tomas Dowson предложија еден нов модел за интерптретација на оваа уметност, кој на почетокот беше примен со голема скепска. Сега веќе поголем дел од научниот свет се сложува со теоријата за примена на невропсихолошкиот модел во интерпретација на доцнопалеолитската уметност. Но за David Lewis-Williams, ентоптите, племето Сан, халуциногените дејствија и состојбата на поинаква свесност при содавањето на уметноста можеби во некоја друга прилика.

Ние немаме шамани, ама имаме фармери чија процедура за апсењето поради поседување на лековити халуциногени супстанци се случи за помалку од 24 часа, а притоа забораваме дека ентоптички феномени создадени при поинаква свесност се покажале како патеводителка за добробит на целото човештво и благодарение на нив се толкуваат почетоците на уметноста. Но ова е веројатно тип(к)олошка грешка. Cannabis s(T)ativa во Македонија? Ох, значи мора да се многу мртви, да ги повикаме на помош археолозите!

Анси, а не си? Сепак се е само оптичка илузија. 

Во фокусот на мојот потесен научен интерес повеќе од една деценија е каменот, поточно кременот, според некои мои колеги означен како карпа без идентитет. Кременот бил употребуван од праисторијата до нашето совремие насекаде во светот, но честопати лабараториските анализи не можат да ја потврдат провиненцијата/потеклото на примероците, бидејќи различни алатки од различни места може да имаат сличен хемиски состав, додека бојата е само варијација на минералите во карпата. Откривањето на лежиштето на кремен, посебно оној кој се пронаоѓа на праисториските археолошки локалитети, се смета за вистински научен погодок.

Подолу се наоѓа еден раритетен 14 минутен етнографски филм кој е снимен благодарение на Жак Борда (Jacques Bordaz) и неговата сопруга во 1969 година во Турција. Носи наслов ‘Каменото делкање во модерна Турција’ и ни претставува два човека кои произведуваат секој ден околу 5000 парчиња на кремен, секое долго 3-5 инча (7-13 см). Едниот од нив оди во рудникот со алатки за да ископа кремен, додека другиот го делка истиот во близината на влезот од рудникот. Според сведоштвата, кремените сечила во Турција биле употребувани најмалку се до 1969 година, и тоа најмногу за трубулумите со кои се ситнеле житариците.

Со години се обидувам да најдам жив мајстор кој произведувал или евентуално делкал кремени. Но секој мој обид на терен заврши безуспешно. Последните луѓе кои веројатно палеле цигари со чакмак и кремен, починати се уште во осумдесеттите и деведесеттите години од дваесеттиот век.

Во обид да го истражам користењето на камените (пред се делканите кремени алатки) во Република Македонија, како една од технолошките направи кои ги инкорпорирале во себе, се појавија токму трибулумите.

Трибулумот кај нас попознат како дикањ(а) е земјоделска алатка со која се вршело жито. Археолошките истражувања сведочат дека тој бил употребуван од праисторијата до нашето совремие, од најразлични народи. Со оглед на локациите каде се сретнува, досега тој се поврзуваше со Медитеранскиот појас и се сметаше за исклучиво негов елемент. Се обидов да укажам дека овој тип земјоделско орудие било присутно и на нашата територија, бидејќи етнографските белешки за нашиот регион, како и малиот број на зачувани примероци сведочат за континуитетот и употребата на трибулумот во Македонија најдоцна до 1954 г.

Помеѓу 20-22 Септември, 2008 г. во Охрид, се одржа Меѓународна Конференција ”Социјални и духовни аспекти на материјалната култура”, на која имав своја презентација што подоцна беше вообличена во научен текст. Овој собир на етнолозите, антрополозите и јас како единствен археолог, беше организиран од страна на Институтот по етнологија и антропологија, кој неодамна го издаде и зборникот со трудови, во кој се најде поместен и мојот текст.

Ethnographic notes on Tribulums inMacedonia

Референца: Димитровска Василка, Етнографски белешки за Трибулумот во Република Македонија, Социјални и духовни аспекти на материјалната култура (Зборник на трудови од конференцијата одржана во Охрид, 20-22.09.08), Институт за етнологија и антропологија, ПМФ, Skopje, 2009 (eds. Svetieva, Ashtalkovska), 218-226.

Reference: Dimitrovska Vasilka, Ethnographic notes about Tribulums in Macedonia, Social and Spiritual Aspects of Material Culture (Collection of articles from the Conference held in Ohrid 20-22.09.08), Institute of Ethnology and Anthrpology, Faculty of Natural Sciences and Mathematics, Skopje, 2009 (eds. Svetieva, Ashtalkovska), 218-226.