Археолошки дневник vol.2.1/2 ©

Archive for the ‘Мезолит’ Category

Археолозите на ископувањето на локалитетот Стар Кар во Британија ја открија најстарата куќа на овој остров која датира околу 10 500 год. п.н.е, од времето на мезолитот. Несомнено ова откритие кое веднаш си доби своја статија на Википедија, ќе донесе нови информации како за културата која ја направила оваа архитектура, така и за најраните населувања на територијата на Британија кои се многу постари од Стар Кар.

photo @Independent

Секако дека оваа не е најстариот дом на светот, бидејќи на археолошкиот локалитет Јерихо (Jericho) археолозите имаат откриено околу 20 последователни населувања кои датираат околу 11 000 год. п.н.е. Со оглед на тоа што континуитетот на живеење продолжил до 9 000 год. п.н.е, се смета дека Јерихо е еден од најстарите градови на светот кои биле населени во континуитет на Блискиот Исток.

Но најстарата куќа на светот засега им припаѓа на  луѓето од еден камп во местото Межирич (Mezhirich), Украина, кои во доцниот палеолит, некаде 15 000 год. п.н.е,  коските од мамутите ги употребиле за да направат привремени живеалишта. Во археологијата овој локалитет пронајден од еден фармер во 1965 година, е познат како засега најстарото засолниште направено од праисторискиот човек.

Реконструкција на живеалиште од коски на мамут
Украина, c. 16,000 – 10,000 п.н.е

Инфо за културата Стар Кар (Star Carr)

Мезолитско наоѓалиште североисточно од Јорк во Јоркшир (Англија) кое од 1949-1951 го истражувал познатиот археолог Кларк (J.G.D. Clark). На населена површина од близу 240 м2, која се наоѓала на обалата од едно езеро, во рамките на 2 културни слоја откриени се кремени и коскени алатки, како и голема количина на коски од крупен дивеч (диво говедо, елен, дива свиња). Накитот е изработуван од животински коски, камен и килибар. Исто така сочувани се и остатоци од дрво, како весло, а годинешните ископувања само ги потврдуваат резултатите публикувани пред повеќе од половина век. Врз база на наодите од Стар Кар дефинирана е раномезолитската култура на територијата на Ангија која е истовремена со културите во северна Германија, Данска и Холандија.

Заклучок:

Во Македонија засега по археолошки пат е откриен само еден локалитет од добата на палеолитот, пештерата Голема Пешт кај Здуње, чии остатоци со методот на AMC се датирани на околу 45/50000 п.н.е. (период на Мустериенот). Тоа ја прави најстарата археолошка култура во македонската археологија, истражена со заштитни ископувања и детерминирана со научна методологија. За жал оваа пештера на чии заштитни ископувања бев дел од тимот, чинам дека е сега под вода оти се наоѓа во областа на вештачкото езеро Козјак.

Пештерата Голема Пешт, Здуње, сега скоро пред потопување поради нивото на вештачкото езеро Козајак

За разлика од Британија, Европа, па би рекла дури и Србија каде мезолитот е детерминиран со светски познатиот локалитет Лепенски Вир (и уште дузина такви по течението на Ѓердап), во Македонија се уште не се пронајдени остатоци од овој период. Првата следна развиена култура која се сретнува на територијата на Македонија е неолитот. Хијатусот во археолошките култури е вештачки од причина што долги години во Македонија не постоеле специјалисти за овие најстари култури. Се надевам дека со интересот на некои од помладите генерации археолози ќе се пополнат Terra Blanca културите кои во Македонија отсуствуваат не само во археологијата, ами воопшто во научниот археолошки свет кој до сега не пројавил интерес за нивно истражување.

За подобро да ги разбереме периодите низ кои поминало човечкото раздобје, треба да имаме на ум дека во текот на долгото траење на Палеолитскиот период, се менувале различни култури и индустрии. Се работи за материјални култури кои ние ги препознаваме на база на типичните камени ракотворби.

Палеолитот кој го опфаќа целиот плеистоцен, до почеток на холоценот или нашата геолошка сегашност, е поделен на три периода – Ран, Среден и Доцен Палеолит.

Во Раниот Палеолит припаѓаат културите Олдован и Ашелен. Една од најстарите култури означена како Олдован (Oldowan) ја опфаќа индустријата на наједноставните алатки во форма на камени облутоци со оштри рабови кои човекот познат како Homo habilis ги изработил пред околу 2,5 милиона години во Африка. Истовремено со него живеле и Australepithicus-ите, но се уште со сигурност не се знае дали и тие изработувале алатки.

Следната по Олдован е Ашеленската (Acheulean) култура. Таа своите претставници ги нашла прво кај Homo erectus, а подоцна и кај архаичниот Homo sapiens. Ашеленот започнал пред отприлика 1,7 мил. год., траел приближно до 250 000 п.н.е. на просторот на Африка, Европа и западна Азија, а типична алатка од овој период  е клинот (hand-axe).

Средниот палеолит наголемо означен со Мустериенската (Mousterian) култура, започнува отприлика околу 200 000 и трае до 30 000 година п.н.е. Тоа бил период на доминација на Homo sapiens neanderthalensis кој бил раширен во регионите на Европа, Блискиот Исток и дел од Азија. Тука најчесто се појавувале различни типови на стругала (end-scrapers), као и јамичести (1) и назабени орудија.

Преодот помеѓу средниот и доцниот палеолит на територијата на Европа е означен со културата Шателперониен (Chatelperronian). И покрај тоа што има доста карактеристики на доцно палеолитските индустрии, востановено е дека сепак му припаѓа на Неандерталецот.

Доцниот Палеолит се сместува во периодот помеѓу 40 000 и 10 000 год. п.н.е. и тоа е хронолошки момент каде што во историскот развиток на Земјата се појавил Homo sapien sapiens или модерниот човек кој ги опфатил териториите на просторот на Европа, Блискиот Исток и Северна Африка. Започнува со културата Орињасиен (Aurignacien) и тоа е период каде што за прв пат се сретнуваат примероци на фигуративната уметност, иако мора да се нагласи дека во некои наслаги до сега се пронајдени фосилни остатоци на Неандерталецот (погребувањето во Младеч), па не може да се каже дека само теоретски припаѓа на Неандерталците, или дека тоа е исклучиво доцен палеолит. Делумно со Орињасиенот траела и културата на Граветиен (Gravettian). Асортиманот на алатките помеѓу овие две култури е очигледен. Додека во Орињасиенот преовладувале стругала (end-scrapers) во Граветиенот тоа биле граветиенските шилци и граветите.

На територијата на Франција, Шпанија и Португалија околу 20 000 п.н.е се појавила т.н. Солитреенска (Solutrean) култура каде што изработката на поединечни алатки го достигнала својот врв. По Солитреенот дошла Магдалениенската (Magdalenian) култура која била најинтензивна во Франко-Кантабрискиот регион каде се достигнал исклучителен степен во изработката на коскени предмети. Крајот на палеолитот е означен со почетокот на мезолитот или средното камено време кое се поклопува со почетокот на холоценот, и отприлика е земена граница од 10 000 год. п.н.е.

Референци:

Andrefski W. 1998, Lithics – macroscopic approaches to analysis, Cambridge University Press, Cambridge.
Bordes F. 1961, Typologie du Paleolitique Ancien et Moyen, Publications de l’Institut de Préhistoire de l’Université de Bordeaux, Mémoire n° 1, Imprimeries Delmas.
Gamble C. 1996, The Paleolithic Settlement of Europe, Cambridge University Press, Cambridge.
Gamble C. 1999, The Palaeolithic Societies of Europe, Cambridge University Press, Cambridge.
Tixier J., Inizian M.L., Roche H. 1980, Préhistoire de la pierre taillée 1 – terminologie et technologie, CREP, Valbonne.
Whittaker J. 1994, Flintknapping: Making and Understanding Stone Tools, University of Texas Press, Austin – Texas.
Шаламанов-Коробар Љ. 2005, Палеолитска терминологија во македонскиот јазик, Зборник бр. 2, Археологија, 15-23, Скопје.

Овој пост беше дел од огромниот есеј со кој го полагав испитот Социологија на религијата од моите постдипломски студии. Почетните периоди од развитокот на човекот во своето име го носат суфиксот литос (камен) според материјалот кој најчесто се пронаоѓа на археолошките локалитети. Периодите од праисторијата во светот и кај нас, како што ни покажуваат нивните имиња, претежно се темелат на камените ракотворби. Во Република Македонија по методолошки пат е утврден еден археолошки локалитет од периодот на Мустериенот. Поради недостаток на истражувања на терен, не се потврдени мезолитски локации со што се исклучува за сега  еволутивниот континуитет во развитокот на камените индустрии, па следниот период присутен во археолошката литература е средниот неолит.

Текстот е наменет за сите колеги кои до сега на терен се сретнале со некои од овие култури, но пoради застарениот начин на методологија кој се уште се практикува во Македонија, можеби ги пропуштиле. Камените алатки и палеолитот насекаде во светот се проучуваат во првите четири семестра од студиите по археологија. Само кај нас се уште се прескокнуваат, па студентите на терен не успеваат  да препознаат ниту една камена алатка, бидејќи немале ни од кого да го научат тоа на факултет.

Една од најдоброто сочуваните мезолитско-неолитски населби на која популацијата живеела со седелечки начин на живот е Лепенски Вир на Дунав во Србија. Со изградбата на браната кај Ѓердапската клисура, во 1965 година започнува едно од најголемите ископувања во тогашна Југославија. Во тој момент никој од истражувачите, на чело со академикот Драгослав Срејовиќ, воопшто и не помислувал дека недојдија како што е Ѓердапската клисура во минатото била една од најсложените и најблескавите култури во светската праисторија.

Оваа плански изградена населба вклучува импозантни остатоци на архитектура и монументални скулптури од камен. Куќите во внатрешноста на населбата се трапезоидни, со големина од 5 до 30 м2, со ѕидови од плитар кои веројатно бидле прекриени со кожа. Внатре во населбата било конструирано огниште, т.е. издолжена јама оградена со блокови од песочник. Во некои од куќите биле закопани умрените, а карактеристични склуптури направени од облутоци од песочник, претставуваат човек-риба. Во продолжение го пренесувам оригиналниот напис за склуптурата именувана како Водена Вила преку кој Политикин забавник се обидува да ги открие тајните на склуптурите кои се наоѓаат во збирката на Народниот музеј во Белград.

Настала је одавно, у време старијег неолита, а још је неописиво љупка. Живела је на Дунаву, на месту названом Лепенски вир, у Ђердапској клисури, а сад је у Збирци одељења за археологију.

Лепенски вир је најстарији траг данашњих европских метропола и уметничко средиште каменог доба. То је детаљно уређена насеобина, зашто не рећи – град, са средишњим тргом од кога су се улице пружале ка Дунаву, и купастим кућама истог облика а различитих величина, с највећом у средишту. Око њихових огњишта, кућних светилишта, нађене су велике скулптуре од камена, од џиновских облутака из Дунава. Приказивале су божанства, камене идоле становника Лепенског вира, њихово виђење „смисла живота и устројства света”, како је протумачио професор Драгослав Срејовић који је открио Лепенски вир. Наиме, облутак који је налик великом прајајету из кога су рођена сва жива бића, тадашњи вајар претварао је у риболика бића – од којих је, знамо, настао човек – затим у човека и у животиње које је ловио, у рибу и јелена.

Водена вила једна је од 330 скулптура чије је откриће изненадило свет и променило дотадашња знања о историји човека. Мала је, нема ни 40 центиметара. Нађена је ван кућног огњишта, ван светилишта. Да ли случајно или намерно није била тамо где су смештане остале, не вреди ни претпостављати. Лепа је и женствена, права вила. Дуж лица и риболиког тела спушта се густа коса у плетеницама прошараним низовима украса у облику рибље кости. Та таласаста фризура чини је посебном и прелепом, правом правцатом вилом.