Организатор: Туристички Сојуз на Скопје (ТСК) Домаќин: Arwena Тип: Еднодневна тура низ Скопје Датум: Сабота, Ноември 15, 2008 Време: 11:00 am Локација: Пред Дрводекор (спроти хотелот Holliday inn) Град: Скопје, Македонија (погледни ја мапата)
Туристичкиот Сојуз на Скопје вo сабота на 15.11.2008 за сите граѓани организира бесплатен разглед на градот со посета на културно-историските споменици Свети Спас, Скопското Кале, Скупи и Свети Пантелејмон.
Ова е традиционална туристичка атракција која се организира секоја година во чест на 13 Ноември - Денот на ослободувањето на Скопје. Во реализација на овој настан покрај Туристички Сојуз на Скопје партиципираат и: Здружението на водичи на Скопје, Завод за заштита на споменици на културата на Република Македонија, Македонската православна црква и превозниците “Млаз” и “Вардар Еxpres”.
Поканети се сите заинтересираните граѓани на незаборавен излет. Се посетуваат сите наведени локации, со различен распоред во зависност од итинерарот кој ќе го добие водичот.
Автобусите ќе тргнат од пред Дрводекор, спроти Холидеј Ин во 11 часот.
Се надевам се гледаме на едно убаво дружење, јас ќе бидам официјален водич на еден од седумте автобуси.
Археолошкиот локалитет Стоби претставува своевиден музеј под отворено небо и непресушен извор на информации за цивилизациите кои имале шанса да бидат жители на овој град низ столетијата.
Авионска снимка на Стоби
Да стигнете во Стоби кој се наоѓа во Градско на местото каде реката Еригон (Црна) се влева во Аксиос (Вардар), независно од каде доаѓате, секако морате да му пријдете од автопатот Е 75. Имајте во предвид дека на локалитетот можете да му пристапите од два различни правци.
Минатото лето Стоби беше седмата дестинација на етно-групата Синтезис каде што тие одржаа бесплатен концерт. Настапот беше во склопот на нивната мини турнеја, во обидот за афирмација на заборавените локалитети со големо културнo значење. Посетителите имааа специјално упатство за нивниот итинерар низ локалитетот. Откако на влезот ќе го минеа Музејот, движејќи се по улицата Via Principalis Inferior, прво ги одминуваа Цивилната и Северната базилика зад кои се наоѓа Малата бања, а потоа ги поздравуваа Евреите во Синагогата базилика. Ако одлучеа да свртат на аголот лево вдолж улицата VIa Axia движејќи се накај Римскиот форум, попатно можеа да се воодушевуваат на мозаиците во Куќата на Псалмите.
Кликни на планот за големена верзија
Објектите во Стоби од планот:
1. Театар 2. Коцкарница 3. Епископска резиденција 4. Затвор 5 Полукружен плоштад 6. Via Sacra 7. Porta Heraclea 8. Епископска базилика 9. Баптистериум 10. Domus Fulonica 11. Via Principalis Superior 12. Теодосијанскапалата 13. Куќата на Партениј 14. Via Theodosia 15.Куќата на Паристерија 16. Via Principalis Inferior 17.Голема бања18. Градска чешма 19. Via Axia 20. Полихармова палата 21. Синагога базилика 22. Мала бања 23. Цивилна базилика 24. Северна базилика 25. Римски форум 26. Музеј
Но доколку решеа да се оладат на Градската чешма во близина на Куќата на Перистеријата која освен на главната, излегува и на аголот од улиците Via Principalis Superior и Via Theodosia, тогаш имаа голема шанса да ги видат Теодосијанската палата и Куќата на Партениј. Пред да стигнат до Театарот како крајна дестинација за тој ден, за да ги слушнат Синтезис, можеа да се одморат на ширината сместена помеѓу Затворот, Коцкарницата, Епископската резиденција и Domus Fulonica. Подоцна преку Епископската базилика и Баптистериумот кои можат да се видат и на излегување, се упатуваа кон излезот на Стоби поминувајќи низ Полукружниот плоштад и улицата Via Sacra. Го напуштаа Стоби преку Porta Heraclea. За оние кои пристигнаа од оваа страна, секако распоредот на движење беше во обратна насока.
Во Римскиот Форум со моите пријатели
Посетителите кои дојдоа во Стоби за да ги слушаат Синтезис, имаа несекојдневна можност да присуствуваат и на археолошките ископувања на Римскиот форум кои се се уште во тек, а кој подоцна треба да се приготви и за туристичка презентација. Римскиот форум е монументална градба од јавен карактер што ги надминувала провинцијалните рамки. Поточно, станува збор за објект достоен само за град со ранг на муниципиум, каков што бил Стоби. Според културните слоеви градбата функционирала во 2-3 век, иако постојат индиции дека нејзината изградба била кон крајот на 1 век. Во 3 век згаснува функционирањето на форумот, веројатно по наездата на Готите, кога бил вандалски уништен, за што говори насилното кршење на статуите и опожарувањето на објектот.
Реконструкција во 3D на Римскиот форум во Стоби
Но моментот на кој треба да се обрне особено внимание е севкупноста на постоечките архитектонски објекти во овој антички град, кој навидум може да ги збуни посетителите. Имено, шетајќи низ споменатиот локалитет човек може многу лесно да се пренесе од сегашноста во еден древен свет за кој останале да сведочат само камените монументални зданија. Да проба, да ги замисли за момент животните прикаски на старите Стобјани, нивните желби, мечти, страдања… Но исто така може многу лесно да се загуби низ вековите. Oд проста причина поради тоа што ,,она кое го гледате денеска во Стоби никогаш во ниту еден момент од постоењето на градот не изгледало така, туку се должи на долгогодишните археолошки ископувања, заштита и конзервирање на објектите”. Значи сите тие форуми, куќи и останати градби од јавен (профан) или сакрален карактер потекнуваат од различен период и оној кој не ја познава доволно историјата и историјатот на градот, може многу лесно да добие погрешен впечаток дека Стоби игледал онака, како што го гледа во моментов. Истото важи и за Скупи, како и за можеби најпознатиот локалитет под отворено небо - Ефес (Ephesus) во Турција, каде на прсти можат да се набројат градбите кои потекнуваат од ист временски период.
Rеконструкција на Куќата на Партениј
Стоби, еден од бисерите кои егзистирале за време на Римскиот период во Македонија, полека си го наоѓаат своето место на мапата од културните богатства на светот. За овој локалитет е напишано многу, но ќе биде напишано уште повеќе. Сепак и тоа не е доволно за да ја долови испирацијата кој ја непрестајно им ја пружа на археолозите, уметниците и туристите.
- Археолошката карта на Македонија, Том 2, МАНУ, Скопје, 1996.
- Папазоглу Фанула, Македонски градови у римско доба, Скопје, 1957.
- Wiseman, J. R.(Excavations at Stobi) - статии во АЈА и JFA.
- Петрова Елеонора, Стоби (водич), Музеј на Македонија, Скопје, 2003.
- Микулчиќ Иван, Антички градови во Македонија, МАНУ, книга 8, Скопје, 1999.
- Микулчиќ Иван, Стоби (монографија), Скопје, 2006.
Не постои град во Македонија во кој не е изградена специфична автентична архитектура. Од она кое можев да го откријам читајќи за повеќето од објектите, понекогаш не им се знае ниту точното датирање, бидејќи се честопати поправани и преправани, дислоцирани или инкорпорирани во некое друго здание. Сепак секоја архитектура му дава карактеристичен белег на градот во кој се наоѓа и независно дали се уште постои или не, останува да живее под наслагите на приказните кое времето ги рони и ситни како и нивните фасади.
Железното сидро покрај кејот на Вардар
Урбаната семантичка архитектура треба само навидум да ни создаде специфично препознатлива слика за едно место. Но не смееме притоа да заборавиме дека нашата земја е спој од цркви, џамии, саат кули, тврдини, анови, амами, мостови, кули, чешми и др. кои претставуваат симболи на една сакрална и профана архитектура со типична слика за македонските градови. Профаното и сакралното културно наследство постои насекаде во светот. Но во Македонија, каде што се уште живеат припадници на голем број етноси и религии, овие објекти опстојувале и опстојуваат едни покрај други со векови како редок, ако не и единствен пример на коегзистенција во Европа и светот.
Така во Скопје има едно Тасино чешмиче кај Државна болница, едно сидро покрај Вардар од левата страна на влезот кон Чаршијата, еден портал на Учителска школа кај Матичното и едни столбови во Градскиот парк кај Фонтаната кои личат на антички, но се средновековни и згора потекнуваат од џамија. Катадневно сите ние поминуваме покрај десетици и стотици архитектонски објекти незнаејќи за нивното потекло, а користејќи ги како репери и ориентири.
Средновековни столбови налик на “антички” во Градскиот парк
Секој град има свои белези и оние зданија кои биле дел од нечие минато, се наша сегашност. Исто како што објектите од нашата сегашност ќе бидат нечие туѓо минато. Ако не заради друго, треба да ги познаваме поради нашата традиција. Зошто во нив додека минуваме, по мал дел од нас вткајуваме. Во нашите прекрасни семантички ,,урбани” артефакти.
Ѓерданот или како што го нарекуваат нашите баби - огрлица, претставува накит за врат. Во употреба бил уште од најстарите времиња, а се состои од перфорирани монистри или привезоци од најразличен материјал, кои по некаков случаен, спонатан или намерен редослед се нанижани и врзани околу вратот.
Ако некој некогаш се обидел да направи ѓердан, или бразлетна, тогаш знае дека му се потребни илјадници школки за да го стори тоа. Ама ете потребни се само неколку школки да ги протресат добро темелите за теориите за човековата еволуција.
Во најстарото доба ѓерданите биле од школки, полжави, животински заби, парчиња на темен јаглен, делови од рогови, правилно обликувани парчиња на коски и песок, и најчесто биле сложувани без никаков ред. Во неолитот за изработка на ѓердани веќе биле користени монистри од ист материјал, и биле редени по правилно така да понекогаш сочинувале сложени и естетски изведени композиции. Во бронзеното и железното време се употребувале монистри од бакар, бронза, сребро и злато, обично со геометриски облици, како и монистри од ќилибар, стакло и стаклена паста.
Во Грција ѓерданите биле од тешки парчиња на злато, за што сведочат наодите на повеќето археолошки локалитети од тоа време. Биле составени од мноштво на златни конуси, лопатести, биконични или цилиндрични привезоци изработени во техниките на филигран и гранулација. Нешто поедноставни се ѓерданите од златни шупливи цевчести или биконични привезоци. Подоцна ѓерданите станале полесни, составени од златни ланчиња, со низа на мали и лесни привезоци, медаљони и амулети, или само со еден златен украс од предната страна како: чворот на Херакле, женска глава или гранат врамен со злато и со врежана фигурална претстава.
Ѓерданите (monilia) биле вообичаен дел од накитот и во римското време. Биле изработувани од бронза, злато и богато украсени со скапоцени камења, а понекогаш и комбинирани со врамени камеи, медаљони и златни парички.
Посебна форма на ѓердани од едно парче на метал - било тоа да е бакар, бронза, железо, злато или сребро, се нарекува торквес. Првите познати биле со кружна форма, со свиткани отворени краеви, мазни, понекогаш орнаментирани со врежување, или тордирани. Потоа ќе се прошират низ цела Европа и ќе се задржат во употреба се до крајот на доцното железно време. Кај Келтите на пример, торквесот станал знак на воинот, племенскиот шаман, и херојот. Oвој тип на накит бил исто така познат во стариот Рим. Прикаската вели дека познатиот Titus Manlius Torquatus некаде околу 361 год. пред н.е го добил надимакот Торкватус, затоа што во дуел го победил галскиот главатар и го земал неговиот торквес. Подоцна римските војници ќе ги носат торквесите како вообичаен дел од својот накит.
Како изгледал накитот во средниот век, поточно во византискиот период најмногу можеме да дознаеме од фескоживописот и од иконите. Но тоа важи за Источното римско царство, зошто во Западното кое подоцна ќе се распадне на многу моќни држави каде владетелите биле поклоници на убавината, накитот го откриваме по еден сосема поинаков пат. А тоа се уметничките слики на славните сликари.
И додека поголем период од средниот век кај нас се уште се поклопува со владеењето на Византија, остатокот на Западна Европа ќе биде зафатен од вибрантните уметнички правци, од кои секако најголем печат ќе остават ренесансата, барокот и раскошноста на рококото.
Овие уметнички правци кои своето место ќе го најдат и во дизајнирањето на накитот, ќе бидат наследени од Викторијанската епоха. Со доаѓањето на кралицата Викторија во 1837 на престолот, ќе се внесе една доза на романтика и национализам во креацијата на ѓерданите. По 1760 година во Лондон и во Бирминген се појавува правењето на лажна бижутерија. Новата филозофија која ќе внесе револуција во Уметноста и занаетите ќе се прошири по 1870-та година како реакција на масовната машинска индустрија.
Во XXI век со напредокот на технологијата и изумот на голем број вештачки создадени материјали (кои меѓу другото можат и да ги заменат вистинските драгоцени или полудрагоцени камења) практично е возможно сета фантазија за ѓерданите да се преточи во стварност. А, постои ли жена која не би сакала таа фантазија да ја носи околу вратот?
* * *
Текстот беше нарачан за августовскиот број на списанието Комплетна во 2006 година. Се обидов зададената тема накит кај жената да ја спојам со археолгијата. За издавачката куќа Нампрес пишувам веќе со години. Ја користам можноста да се заблагодарам на неколку силни жени кои ми овозможија дел од моите текстови да се овековечат на (каква таква) хартија и археологијата и уметноста да стигне до секој дом, во времињата кога немав сопствен блог. Инаку фор д рекорд, се уште пишувам за нив.
Торквес - Св. Еразмо
