Археолошки дневник vol.2.1/2 ©

Archive for the ‘Настани’ Category

Една мумијата откриена при археолошките ископувања во 2003 година во Кина, која датира од нивното бронзено доба, по пат на форензички испитувања е утврдено дека покрај себе имала едно ќесе полно со листови од билката марихуана. Според археолозите се работи за човек на возраст од 40-50 години кои тие го идентификувале како шаман, а растението како состојка која се користела при неговите ритуали. Мене ова ми звучи прилично логично, со оглед на социјалниот поредок во праисторијата. Чисто онака се прашувам како ли умрел човеков, оти не верувам дека го уапсиле затоа што поседува недозволени супстаници? Или подобро кажано, овие супстанци во тоа време биле прилично пожелни доколку шаманот сакал да ја унапреди својата заедница преку состојбата на поинаква свесност, која пак од друга страна се одразила при содавањето на светската (пред се карпеста) уметност и со текот на годините стана едно поле преку кое се објаснуваат одредени феномени во доцнопалеолитската уметност именувани како ентопти.

Шаманот е лице кое има комбинација на духовната моќ од нашиот матичен доктор, свештеник, волшебник и уметник, поет и психотерапевт. Преку транс или халуциногено искуството тој служи како врска помеѓу овој и духовниот свет. Теоријата која ги вклучува шаманите генерално се базира на неодамнешните студии на африканската карпеста уметност (племето Сан), но таа не може на пример да ја објасни сличноста помеѓу отпечатоците на раце во Европа и Австралија и нефигуративната уметност (т.н ентоптичка), која е базирана пред се на едноставни геометриски форми. Како основа за оваа теорија отсуствува најважното, етнографски записи со кои може да се направи обид да се докаже поврзаноста помеѓу шаманите и палеолитската уметност, допирајќи ја преку тоа нивната духовност и религијата, ако воопшто може да стане збор за религија во палеолитот.

Со оглед на тоа што поголемиот дел од оваа уметност (се мисли пред се на доцнопалеолитската, но тука спаѓаат и подоцнежните периоди) исполува комплексни социјални и уметнички карактеристики, се покажала потребата од нејзина интерпретација. А желбата за интерпретација на ова поле е прилично моќна и веќе еден век се кршат научните копја која од теориите ќе надвладее. Во летото 1988 година, во престижното списание Current Archaeology излезе написот ‘The signs of all times‘. Авторите David Lewis-Williams и Tomas Dowson предложија еден нов модел за интерптретација на оваа уметност, кој на почетокот беше примен со голема скепска. Сега веќе поголем дел од научниот свет се сложува со теоријата за примена на невропсихолошкиот модел во интерпретација на доцнопалеолитската уметност. Но за David Lewis-Williams, ентоптите, племето Сан, халуциногените дејствија и состојбата на поинаква свесност при содавањето на уметноста можеби во некоја друга прилика.

Ние немаме шамани, ама имаме фармери чија процедура за апсењето поради поседување на лековити халуциногени супстанци се случи за помалку од 24 часа, а притоа забораваме дека ентоптички феномени создадени при поинаква свесност се покажале како патеводителка за добробит на целото човештво и благодарение на нив се толкуваат почетоците на уметноста. Но ова е веројатно тип(к)олошка грешка. Cannabis s(T)ativa во Македонија? Ох, значи мора да се многу мртви, да ги повикаме на помош археолозите!

Анси, а не си? Сепак се е само оптичка илузија. 

What is cultural heritage about? Does people from some country can recognize in the present, what kind of category will be included on the heritage list in the future? What are the character and the impact of this heritage projects for the new generations? These are some of the questions I am facing of as an archaeologist and as a professional tourist guide every day. And actually, how it looks like for I day, if you imagine that you are a tourist in your own city, and you hiring a guide to tell you the story.

In his latest project entitled “City Tour 2000-2010“, the artist Zoran Poposki hired me, because I work both, with cultural heritage and with tourism. This time I gave him a tour of the cultural landmarks created during the last decade in Skopje, the city we have lived in since our birth.

In the description of the project, he will write: ”The tour of the new icons of the urban cultural landscape is set out against a background of massive economic and social transformation of public space in this post-socialist city, resulting in an increased need for interpretation of this new topography of meaning”.

Photo documentation of the tour can be seen here.

The photographies are property of @Zoran Poposki

Unearthed: Prehistoric Figurines from the Balkans and Japan (June 22 – August 29, 2010) е изложба која го предизвика вниманието на светските медиуми. Таа се фокусира на праисториските фигурини кои потекнуваат од Јапонија, Романија, Албанија, Македонија и Велика Британија, носејќи притоа еден свеж и иновативен пристап преку компаративниот модел. Изложбата е поставена во Sainsbury Centre for Visual Arts, прикажувајќи ни ги заедничките карактеристики (тука пред се’ се мисли на орнаментика, декорација, шара, дизајн, украс) присутни кај Неолитските култури ширум светот.

Jōmon figurines and fragments from Sannai Maruyama
Japan, Middle Jōmon Period © Aomori Prefectural Board of Education

Ова е еден постер кој го направив како гостин на 14от Неолитски семинар одржан во Љубљана во 2007, во склоп на симпозиумот кој ја публикува Documenta Praehistorica. Главната тема на овој постер со работен наслов ‘Interwaving cultures or just Neolithic patterns‘ се фрагментите на керамика со богата орнаментика кои потекнуваат од еден сад ископан на неолитскиот локалитет во с. Мршевци, Скопско. Ваквите дизајни честопати потсетуваат на преубавите шари од македонските народни носии, но се сретнуваат и во другите култури ширум светот, временски и географски многу далечни на Македонија, како што е примерот со праисториската култура Џомон (Jomon) во Јапонија.

Орнаменти од неолиски сад – с. Мршевци, Скопско

Самото име на темaта покажува колку значајно влијание имале овие неолитски култури во Македонија, кои како дел од поголемите Балкански културни копмлекси со себе понеле и сегмент од својата материјална и духовна традиција обликувана преку орнаментиката на керамиката. Присуството на праисториските фигурини ископани на територијата на нашата држава на изложбата во Британија, е начинот на кој артефактите од Македонија ќе стигнат до пошироката светска публика и несомнено ќе го предизвикаат вниманието, притоа поставувајќи го прашањето за територијалните и временските ограничувања на светските праисториски општества.

Изложбата ”Праисториските дами од Македонија” своевремено поставена во Музеј на Македонија во Скопје, но и во неколку други градови низ Македонија, го привлече вниманието на посетителите. Дел од овие фигурини се најдоа во склоп на изложбата во Велика Британија, па во оваа прилика го препостирам текстот кој своевремено одеше како нивна рецензија.

Праисториските дами од Македонија

Од жената – мајка произлегло се’ – од човекот до светот. Под нејзина моќ се сите космички елементи и категории. Од неа се се создава и во неа се завршува, за повторно од неа се да се препороди. Мајката – земја повторно го оживува и го пораѓа покојникот. Таа е самата куќа. Садот е нејзината утроба, земјата (теракотата) е нејзината карактеристика. Во дамнешните времиња жената била заштитничка на биолошката репродукција и како таква била љубена, обожувана и почитувана. Така е денес, а така било и во далечното минато.

Доказ за тоа ни претставуваат праисториски антропоморфни фигурини кои се обично пониски од 10 см., обликувани во вид на стилизирана човечка фигура, која (со ретки исклучоци) прикажува – жена. Правени од керамика можеби се наоѓале во светиот дел од куќата и во нивна чест се вршеле религиозни обреди. Персонификацијата во претставата на жена не е нималку случајна. Овие фигурини се обидуваат да ни претстават концепција на еден се уште недоволно објаснет сегмент од спиритуалниот живот на праисторискиот човек.

Впечатливите и убави Неолитските дами (6500 – 4800 год. пред. н.е.) се во стоечка или седечка положба, претставени столбовидно, но и како цилиндрични фигурини поставени на модел од куќа. Честопати имаат препотенцирани колкови, стомак, бедра и гради, за сметка на рацете, подколениците и главата кои можат (но не мораат) да бидат упростени или изоставени. Рацете често им стојат во пределот на стомакот и гениталиите акцентирајќи го нивното значење, а главата и лицето се упростени, при што најдоминантен е носот. На археолошките локалитети, откривани секогаш во просторот на куќата ни рефлектираат духовна димензија поврзана со нивните верувања која поминала низ разни видови на метаморфози, и посебно кај неолитскиот човек како ненадминат мајстор на своето време, успеала да создаде и олицетвори еден можеби наизглед симпатичен модел на своите верувања.

Минијатурните женски фигурини од Енеолитот (4800-2500 год. пред н.е.) исто така се изработувале од керамика и претставуваат продолжение на неолитските традиции. Нивното тело (во исправена или во седечка положба) е надополнето со орнаменти изведени во техниката на врежување во свежа глина. Не е исклучена можноста дека овие врежани декорации го одразуваат тогашниот обичај на орнаментирање т.е. боење или тетовирање на телото.

Претставувајќи ги главите на праисториските дами, анонимните мајстори понекогаш им давале иконографски и пелеоетнографски белези, притоа обликувајќи ги тродимензионално. Освен акцентираните женски атрибути, внимание привлекуваат накитот во форма на белезици и ѓердани како и фризурите и деловите од облеката кои на себе ги носат овие прекрасни дами. Иако не постојат суштествени разлики во претставувањето, сепак е забележлво дека неолитските фигурини се без облека или се делумно облечени, додека енеолитските се воглавном со назначена облека.

Претставите на бремени жени како носители на животот на идните поклоенија се исто така неодминливи, но најмистериозниот дел се должи на честата фрагментираност на овие статуетки. Некои од археолозите сметаат дека тие биле ритуално кршени поради обавување на некои специфични обреди, носејќи желба и порака за плодност, успешен и лесен пород, како за мајката – родилка, така и за мајката – земја.

‘Праисториските дами од Македонија’ можеа да се видиат на истоимената изложба која скоро цела 2005 траеше во Музејот на Македонија. Деведесет и пет праисториски дами од периодот помеѓу шестиот и средината на третиот милениум пред н.е. ги поврзува една меѓусебна идеја – жената како сегмент од богатиот духовен живот на нашите предци.

Авторот, воедно и организатор на изложбата, археологот Ирена Колиштркоска Настева за изложбата ќе напише: ,,Сите фигурини се направени рачно, од добро прочистена глина, а по обликувањето се добро испечени, на температура од 900˚ С – 1000˚С. Изведени со силен творечки дух, секоја од нив е уникатна, иако по стилско-типолошките анализи честопати наликуват една на друга. Речиси не постои истражена куќа од неолитот и енеолитот во која не е откриен идол на жена. Жената преточена во симбол, обликувана во фигурина, мултиплицирана во разни варијанти, укажува на тоа дека таа била многу почитувана во сферата на тогашниот општествен поредок, а нејзиниот придонес во заедницата бил особено почитуван”.

Почнувајќи од праисторијата ни се отвора еден период каде креативното разбирање на луѓето за материјалниот свет се преточило во естетски сфаќања за духовната димензија. Лишено од историски записи, развило необичен дескриптивен принцип, а на вас останува да откриете дали можеби тоа била само имагинација на две популации кој тајните на минатото засекогаш ги понеле со себе?

Текстот беше напишан по повод изложбата ‘Праисториските дами од Македонија’ која беше поставена во Музејот на Македонија во 2005 година. Рецензијата беше нарачана и публикувана во списанието ,,Мој Дом”.

Клучни зборови: exhibition, prehistoric, macedonian, figurines, neolithic, eneolithic, Arheoblog, изложба, праисториски, дами, неолит, енеолит,Македонија, Праисториските дами од Македонија, Археоблог