Археолошки дневник vol.2.1/2 ©

На времето кога полагав приемен испит за на факултет, ми се падна прашањето: Дали биле современици Албрехт Дирер и Сандро Ботичели. По кратко размислување одговорив - Не. Користејќи ја визуелната логика, го споредив сликарството на Дирер со она на уметниците од Ренесансата, и ми се виде сосема поинакво.

На оваа случка се сетив откако го прочитав написот во Политикин Забавник за сликата ,,Раце” на Дирер. Уметникот ја насликал во најдлабока жалост во спомен на својот брат кој добил тешки повреди на рацете од работата на полето, додека во меѓувреме Дирер продавал слики за да му обезбеди школување. Сликата во исто време е израз и на најдлабока благодарност и на најдлабока тага.

Иако неговите дела не се така лепршаво вдахновени како оние на ренесансните уметници, сепак Дирер кој бил колку мислител, толку уметник, слободно може да се постави во историјата на уметноста покрај Леонардо и Микеланџело. Можеби не толку многу по својата тематика, но според временскиот период творештвото на Дирер сепак спаѓа во ремек делата на Ренесансата. Колку за споредба, еве некои негови современици кој ја допреле истата тематика - ,,Раце“, но од еден сосема поинаков агол.

Рацете се оние кои водат, укажуваат, покажуваат. Кои упатуваат, пронаоѓаат, кои подаруваат и земаат. Раце кои молат, преколнуваат, раце кои живот даваат, раце кои создаваат, благословуваат. Во зависност од етникумот, народната религија и симболизмот, рацете можат да имаат најразлично толкување.

Антрополозите сметаат дека гестот на подигнување или испружување на раката за да се покаже што човекот гледа, е желба да се допре некој или нешто кое е се уште вон сопствениот (личниот) досег. Па сепак рацете можат да симболизираат многу работи во зависност од нивната позиција и движење. Но Body language е засебна наука за гестикулациите на телото, а не за личниот отпечаток на уметниците врз платното, кој честопати за нас останува мистериозно неразјаснет.

Во секој случај ете јас ви подавам пријателска рака. И ве канам на една прошетка по мојот сајт. Се надевам во него ќе ги внесете само своите виртуелни стапки, а од него ќе го понесете мирот и спокојството.

Во народниот календар на Шопско-Брегалничката етнографска целина, овој празник, речиси секогаш се поврзува со приказната со познатиот мотив за смрзнувањето на бабата, која ги истерала своите кози и јариња на планина да пасат, неплашејќи се од студот. Tаа дури и се подбивала со Сечко: ,,Тиц коза јарина, серам Сечко брадина”.

Пред некој ден во бројот 22 на весникот од општина Аеродром (стр.8,9) прочитав како градоначалникот на оваа општина за 1 март во училиштата делел мартинки.

Постои верување дека мартинките се бугарски обичај со кој не би се сложила. Мојата баба која дошла по Втората Светска Војна од Егејскиот дел на Македонија (Солун) овој обичај го донела со себе и мојот татко памети како им плетела мартинки за да ги носат на реверот од кошулите или евентуално околу раката. Мојата мајка исто така како мала памети дека добивала на поклон мартинки од нејзината баба од Тетово или пак посебно носени од Бугарија.

Ме заинтригира еден коментар оставен на еден блог од извесен бугарски читател кој тврди дека мартинките се исклучиво уникатна бугарска традиција. Ова предубедување за бугарското потекло на мартинките пред се е поради фактот што овој стар обичај додека останал жив во Бугарија, бил сосема подзаборавен од граѓаните на Република Македонија и напуштен некаде кон крајот на шеесеттите и почетокот на седумдесеттите години од 20-от век за времето на комунизот кога се забранувале или рестриктирале поголем број од духовните обичаи почитувани на оваа територија со столетија.

Но за среќа би рекла дека носењето на мартинките во Бугарија познати како Мартеница, Романците под името Mărţişor го сметаат пак за свој древен обичај кој бил почитуван на територијата на Трансилванија, Бихор, Банат и Добруџа, па се до Молдавија, вклучувајќи ја и неа.

Според одредени верувања ова легенда своите корени ги влече уште од антиката (1,2) иако неоспорен е фактот дека таа била почитувана на целиот Балкан, најисточно вклучително со регионот на Охрид чии траги останеле во помнењето на луѓето за да бидат преточени во песна. Толкувањето на овој празник потекнува оттаму дека Ксантика бил празник на природата, пролетта и цвеќињата, светлината и љубовта, празник на духовноста и убавината, будење на енергијата и почетокот на новиот живот.

Во Благоевградско, Малешево, Пијанец, Осоговија и Lакавица, постои обичај на eден вид на правење амајлии, познати под името ,,мартинки”, a поретко и како ,марти”. Mартинките се прават на тој начин, што се усукуваат две нишки од црвен и бел конец или волнена преѓа и така усукани се ставаат, најчесто околу раката. Кога се носи мартинката, таа не треба да се гледа, односно не треба да ја види сонце - ,,за да не те изгоре сонцето преку лето”.

Постојат различни обичаи при традиционалното подарување на една мартинка. Генрално, таа секогаш е со конци од црвена и бела боја испреплетени или исплетени, од кои црвената ја симболизира боја на крвта, а белата на чистотата. Се подарува на 1-ви Март во чест на Баба Марта и се носи околу рака или закачена на облеката се додека расцвета првото дрво. Потоа се закачува на него со желби за сопственото и за добро здравје на своите блиски во тековната година. Секако дека постојат варијанти на тема, но ова е основата на обичајот.

Би сакала да го слушнам мислењето посебно на повозрасните луѓе кои ја паметат оваа традиција, бидејќи многу малку е останато во записите. Дури и на интернет кога ќе побарате, едвај ви дава по неколку линка за оваа тема, и тоа претежно од нашето совремие.

Мартинки од личната колекција на мојот брат

Цитатите во текстот се превземени од статијата на Зоранчо Малинов, Традицискиот народен календар на Шопско-брегалничката етнографска целина (Скопје: Институт за фолклор “Марко Цепенков”, 2006). Фајлот може да се симне тука.

Верувам дека сите сте чуле за ултра мега популарните, ем ептен згодните Il Divo. Видео клипот за една од нивните песни насловена како ,,Regresa A Mi” опишува дејствие во кое четири момчиња од мало гратче секој со својата професија и навидум тежок живот, во еден момент тргнуваат кон големиот град да станат познати оперски пејачи. Спотот е така дизајниран за да ни создаде вкалапено мислење дека во него треба да препознаеме “автентично” приморско место некаде на Медитеранот, пристаниште со бродчиња, а сета таа стара архитектура во позадината облиена со виножито од златно-жолти бои да ни предизвика чувство на топлина, блискост и фамилијарност.

Песната е толку добро преадаптирана и аранжирана, што на прво, второ и трето слушање се чини како да е популарна романтична балада отпеана на шпански и оригинално напишана за Il Divo, а клипот визуелно допринесува да се долови аритектурата, прикажувајќи ни момент од историјатот на едно приморско место. За да биде аудио-визуалната ,,превара” комплетна, песната на Il Divo е всушност оригинално отпеана од Тони Брекстон во 1996 година под наслов Un-break My Heart, а локациите од наведениот спот се снимани во Словенија.

Does (visual) art imitates art to capture heritage? Hm…

Како што објаснив во претходниот пост, дигиталната уметност (поточно дигиталниот фотомозаик како една од формите) може да допринесе за поголема популаризација на културното наследство. Ние треба да веруваме дека виртуелното културно наследство кое го гледаме, е автентично. Но дали дигиталните објекти секогаш мора да претставуваат реална слика на објектите? Не ги обвинувам големите ѕвезди кои го користат визуелниот медиум за да си ја зголемат својата популарност. Но се п(р)овлекува прашањето - Дали со ова се урнува границата на она што може да биде разлика помеѓу реално и автентично културно налседство?

Дали сите архитектонски објекти кои ги гледаме се вистински, или се автентични? Да појаснам. Повеќето од културните локалитети кои ни се познати во светски рамки не се тоа што изгледаат дека се. Некои од нив со текот на столетијата поради најразлични причини претрпеле промени кои се видливи. Ќе набројам само неколку примери.

1. Фасадата на Руенската катедрала толку многу сликана од Клод Моне (Claude Monet), има претрпено огромната реставрација при која се заменети скоро сите оригинални склуптури кои биле поставени на неа.

2. Партенон во Атина изграден во 5 век п.н.е. со текот на времето бил црква, па џамија со минаре, пред да биде разнесен во 1687 година во моментот кога служел како магацин за муниција. Она што го гледаме денеска е реконструирано неколку пати.

3 Пирамидата на сонцето (Teotihuacán) во Мексико била неколу пати доградувана пред конечно да се сруши. Она што денеска го познаваме е веројатно нејзина зголемена и не баш коректна верзија од 1910 година.

Во секој случај следниот пат кога ќе погледнете некој видео спот или појдете на некое патување, гледајте добро. Она кое што ќе го видите може да биде автентично. А може да биде и вистинско.

Корисни линкови:
- ICOMOS Declaration of San Antonio on Authenticity
- It looks authentic but is it real?

Клучни зборови: Il Divo, Regresa A Mi, Toni Braxton, Un-break My Heart, video, clip, architecture, Slovenia, cultural heritage, modern, visual, art, Rouen Cathedral, Parthenon, Teotihuacán, UNESCO, World Heritage Site, reconstruction, adaptation, authentic, real, Ил Диво, Тони Брекстон, видео, клип, архитектура, Словенија, културно наследство, модерно, визуелна, уметност, Руенска катедрала, Партенон, Теотихуакан, УНЕСКО, реконструкција, адаптација, ревитализација, автентично, вистинско

>