Во моментов Where the Hell is Matt? е веројатно едно од најгледаните видеа на популарната мрежа youtube, со преку 11 милиони кликања од 20.08.2008 кога за прв пат е претставено на јавноста. Се работи за едноставниот видео клип на Matt Harding, човек кој работи на развивање видео игри, и неговото танцување пред најпрепознатливите интернационални места низ светот.
Мет одамна го стокмил ова видео додека бил еднашка на одмор во 14 земји , а подоцна го праќал на своите пријатели и роднини за забава. Меѓутоа видеото доживеало невиден интерес и било постојано препраќано, па Мет се решил да направи второ продолжение во 2006 и трето во 2008 година. Во последната апдејтувана верзија која е 83 видео клип најгледан на сите времиња на youtube и 92 - Most Subscribed (All Time), Мatt танцува во 42 земји околу светот со илјадници статисти околу него.
Видеото е забавно, а башка и поучно за светското културно наследство. Она што мене ми беше интересно (секако освен музиката која ми се допаѓа) е тоа што Мет ги има одбрано најпознатите и најтипичните landmarks во земјите кои ги посетил. Претпоставувате дека ова е одлична реклама за земјите каде гостувал. Каде ли само спиеше нашето Министерство за култура додека Matt го снимал видео клипот за помалку од 190 илјади евра.
Археолошкиот локалитет Стоби претставува своевиден музеј под отворено небо и непресушен извор на информации за цивилизациите кои имале шанса да бидат жители на овој град низ столетијата.
Авионска снимка на Стоби
Да стигнете во Стоби кој се наоѓа во Градско на местото каде реката Еригон (Црна) се влева во Аксиос (Вардар), независно од каде доаѓате, секако морате да му пријдете од автопатот Е 75. Имајте во предвид дека на локалитетот можете да му пристапите од два различни правци.
Минатото лето Стоби беше седмата дестинација на етно-групата Синтезис каде што тие одржаа бесплатен концерт. Настапот беше во склопот на нивната мини турнеја, во обидот за афирмација на заборавените локалитети со големо културнo значење. Посетителите имааа специјално упатство за нивниот итинерар низ локалитетот. Откако на влезот ќе го минеа Музејот, движејќи се по улицата Via Principalis Inferior, прво ги одминуваа Цивилната и Северната базилика зад кои се наоѓа Малата бања, а потоа ги поздравуваа Евреите во Синагогата базилика. Ако одлучеа да свртат на аголот лево вдолж улицата VIa Axia движејќи се накај Римскиот форум, попатно можеа да се воодушевуваат на мозаиците во Куќата на Псалмите.
Кликни на планот за големена верзија
Објектите во Стоби од планот:
1. Театар 2. Коцкарница 3. Епископска резиденција 4. Затвор 5 Полукружен плоштад 6. Via Sacra 7. Porta Heraclea 8. Епископска базилика 9. Баптистериум 10. Domus Fulonica 11. Via Principalis Superior 12. Теодосијанскапалата 13. Куќата на Партениј 14. Via Theodosia 15.Куќата на Паристерија 16. Via Principalis Inferior 17.Голема бања18. Градска чешма 19. Via Axia 20. Полихармова палата 21. Синагога базилика 22. Мала бања 23. Цивилна базилика 24. Северна базилика 25. Римски форум 26. Музеј
Но доколку решеа да се оладат на Градската чешма во близина на Куќата на Перистеријата која освен на главната, излегува и на аголот од улиците Via Principalis Superior и Via Theodosia, тогаш имаа голема шанса да ги видат Теодосијанската палата и Куќата на Партениј. Пред да стигнат до Театарот како крајна дестинација за тој ден, за да ги слушнат Синтезис, можеа да се одморат на ширината сместена помеѓу Затворот, Коцкарницата, Епископската резиденција и Domus Fulonica. Подоцна преку Епископската базилика и Баптистериумот кои можат да се видат и на излегување, се упатуваа кон излезот на Стоби поминувајќи низ Полукружниот плоштад и улицата Via Sacra. Го напуштаа Стоби преку Porta Heraclea. За оние кои пристигнаа од оваа страна, секако распоредот на движење беше во обратна насока.
Во Римскиот Форум со моите пријатели
Посетителите кои дојдоа во Стоби за да ги слушаат Синтезис, имаа несекојдневна можност да присуствуваат и на археолошките ископувања на Римскиот форум кои се се уште во тек, а кој подоцна треба да се приготви и за туристичка презентација. Римскиот форум е монументална градба од јавен карактер што ги надминувала провинцијалните рамки. Поточно, станува збор за објект достоен само за град со ранг на муниципиум, каков што бил Стоби. Според културните слоеви градбата функционирала во 2-3 век, иако постојат индиции дека нејзината изградба била кон крајот на 1 век. Во 3 век згаснува функционирањето на форумот, веројатно по наездата на Готите, кога бил вандалски уништен, за што говори насилното кршење на статуите и опожарувањето на објектот.
Реконструкција во 3D на Римскиот форум во Стоби
Но моментот на кој треба да се обрне особено внимание е севкупноста на постоечките архитектонски објекти во овој антички град, кој навидум може да ги збуни посетителите. Имено, шетајќи низ споменатиот локалитет човек може многу лесно да се пренесе од сегашноста во еден древен свет за кој останале да сведочат само камените монументални зданија. Да проба, да ги замисли за момент животните прикаски на старите Стобјани, нивните желби, мечти, страдања… Но исто така може многу лесно да се загуби низ вековите. Oд проста причина поради тоа што ,,она кое го гледате денеска во Стоби никогаш во ниту еден момент од постоењето на градот не изгледало така, туку се должи на долгогодишните археолошки ископувања, заштита и конзервирање на објектите”. Значи сите тие форуми, куќи и останати градби од јавен (профан) или сакрален карактер потекнуваат од различен период и оној кој не ја познава доволно историјата и историјатот на градот, може многу лесно да добие погрешен впечаток дека Стоби игледал онака, како што го гледа во моментов. Истото важи и за Скупи, како и за можеби најпознатиот локалитет под отворено небо - Ефес (Ephesus) во Турција, каде на прсти можат да се набројат градбите кои потекнуваат од ист временски период.
Rеконструкција на Куќата на Партениј
Стоби, еден од бисерите кои егзистирале за време на Римскиот период во Македонија, полека си го наоѓаат своето место на мапата од културните богатства на светот. За овој локалитет е напишано многу, но ќе биде напишано уште повеќе. Сепак и тоа не е доволно за да ја долови испирацијата кој ја непрестајно им ја пружа на археолозите, уметниците и туристите.
- Археолошката карта на Македонија, Том 2, МАНУ, Скопје, 1996.
- Папазоглу Фанула, Македонски градови у римско доба, Скопје, 1957.
- Wiseman, J. R.(Excavations at Stobi) - статии во АЈА и JFA.
- Петрова Елеонора, Стоби (водич), Музеј на Македонија, Скопје, 2003.
- Микулчиќ Иван, Антички градови во Македонија, МАНУ, книга 8, Скопје, 1999.
- Микулчиќ Иван, Стоби (монографија), Скопје, 2006.
Сите поранешни цивилизации независно дали е тоа арапската, римската или некоја друга, во времето на своето егзистирање се простирале на големи територии опфаќајќи повеќе денешни држави. Отткука прилично интересна ми е Јапонија. Јапонската цивилизација на некој начин е ендемска, бидејќи за разлика од многу други земји, веројатно е еднинствена каде границите на нејзината културата се поклопуваат со границите на простирањето на државата.
Се чини дека Јапонците задржале се што е можно поавтентично од својата култура, со која е запознаен и остатокот од светот: кимоно, икебана, гејшите, архитектурата, церемонијата при пиење на чај, калиграфија, боречки вештини и др. Во последните години Јапонија се смета за една од најбогатите земји во светот, меѓутоа нејзините жители се соочуват со проблемот каде да ги потрошат парите навор од нивната држава. Затоа и не треба да чуди трендот дека Јапонија и јапонците се појавуваат како купувачи на најскапоцените уметнички дела од рангот на : Сезан, Гоген, Реноар, Матис …
Она што сакам да го нагласам во овој текст не е само културната политика на една земја која се труди да ја задржи автентичноста. Туку неоспорниот факт кој на Европа и се случува кон крајот на 20-от и 21-от век. Истото она кое се случило со Африка и Азија во претходните векови. Врвни уметнички достигнувања кои се настанати во сферата на една култура, стануваат сопственост и трофеј на музеите во друга култура.
Се поставува прашањето дали од толку многу создавање на “културна индустрија” - “едукацијата” со достигнувањата од минатото неминовно води кон културна индустријализација. A музеите и нивните поставки ја претставуваа уметноста само низ призмата на економијата, која пак доаѓа како резултат на прилагодувањето кон пазарот. На крај краева, никој денска не е рамнодушен кон бројот на посетителите во еден музеј, нели!?
Не постои град во Македонија во кој не е изградена специфична автентична архитектура. Од она кое можев да го откријам читајќи за повеќето од објектите, понекогаш не им се знае ниту точното датирање, бидејќи се честопати поправани и преправани, дислоцирани или инкорпорирани во некое друго здание. Сепак секоја архитектура му дава карактеристичен белег на градот во кој се наоѓа и независно дали се уште постои или не, останува да живее под наслагите на приказните кое времето ги рони и ситни како и нивните фасади.
Железното сидро покрај кејот на Вардар
Урбаната семантичка архитектура треба само навидум да ни создаде специфично препознатлива слика за едно место. Но не смееме притоа да заборавиме дека нашата земја е спој од цркви, џамии, саат кули, тврдини, анови, амами, мостови, кули, чешми и др. кои претставуваат симболи на една сакрална и профана архитектура со типична слика за македонските градови. Профаното и сакралното културно наследство постои насекаде во светот. Но во Македонија, каде што се уште живеат припадници на голем број етноси и религии, овие објекти опстојувале и опстојуваат едни покрај други со векови како редок, ако не и единствен пример на коегзистенција во Европа и светот.
Така во Скопје има едно Тасино чешмиче кај Државна болница, едно сидро покрај Вардар од левата страна на влезот кон Чаршијата, еден портал на Учителска школа кај Матичното и едни столбови во Градскиот парк кај Фонтаната кои личат на антички, но се средновековни и згора потекнуваат од џамија. Катадневно сите ние поминуваме покрај десетици и стотици архитектонски објекти незнаејќи за нивното потекло, а користејќи ги како репери и ориентири.
Средновековни столбови налик на “антички” во Градскиот парк
Секој град има свои белези и оние зданија кои биле дел од нечие минато, се наша сегашност. Исто како што објектите од нашата сегашност ќе бидат нечие туѓо минато. Ако не заради друго, треба да ги познаваме поради нашата традиција. Зошто во нив додека минуваме, по мал дел од нас вткајуваме. Во нашите прекрасни семантички ,,урбани” артефакти.
