Archive for January, 2009
Повторно никнуваат Stonehenge-ови по светот
Една многу интересна дискусија се разврза на блогот на Шуле (кој патем е астроном) – Дали е или не е археолошкиот локалитет Кокино праисториска обсерваторија? Не можам да спорам за резултатите од астрономските проучувања, оти не сум астроном. Она што и е познато на научната јавност е дека овие истражувања не се мултидисциплинарни, не се одвиваат контунирано и се публикуваат парцијално.
Но од археолошка гледна точка треба да се има на ум дека не може за една држава (па била таа и Македонија) веста дека Кокино е праисториска обсерваторија во било кој момент, да биде поприоритетна од тоа дека Кокино е археолошки локалитет. Како што можам да забележам во случајов со постот, фактите во однос на обсерваторијата се доста оспорени. Но нека. Критичко размислување е нужно и мора да постои за да се движи науката нанапред. И Стоунхенџ е спорен, па никој не му ја порекнува популарноста и како локалитет и како туристичка атракција.
Додека се докажува дали е или не е Кокино мегалитска праисториска обсерваторија, треба да се направи долготраен план како овој локалитет да се заштити од временските и од материјалните уништувачи. Бидејќи Кокино е археолошки локалитет за кој знаеме дека нема да се повтори во историјата на човештвото, оти факт е дека секој локалитет било каде во светот сам по себе е уникатен и оригинален. Посебно оние кои се од витално значење за светската археологија и култура
Кога сме веќе кај астрономската уникатност во спрега со археологијата, откако UN 2009 ја прогласи за година на астрономијата, таа се уште не започна, а веќе пристигнаа информации дека се открија неколку хенџа во различни делови од светот.
Канадскиот Стоунхенџ – Scientist says Alberta sun temple has 5,000-year-old calendar
Американскиот Стоунхенџ - Stonehenge Beneath the Waters of Lake Michigan
Африканскиот Стоунхенџ – Discovering the Oldest Man-made Structures on Earth
Податокот за американскиот Стоунхенџ доаѓа од блог, без било какви други валидни цитати потврдени од медиумите, што го прави малку несигурен извор за информација. Африканскиот Стоунхенџ пак е веќе разработен и објавен во книгата: Adam’s Calendar од авторите Johan Heine & Michael Tellinger кои тврдат дека оваа структура стара повеќе од 75 000 години е најстариот човечки архитектонски објект кој истовремено е и календар. Според дефиницијата Хенџ e:
Kружна или овална конструкција од култен карактер, со преку 20 м во дијаметар и ров околу него. Пристапот им е ограничен само од неколку страни, но најчесто од онаа која гледа кон Сонцето кога излегува на денот на летната долгодневица (1) или зимската краткодневица. Можат да бидат составени од компоненти кои вклучуваат – камени седишта, камени кругови, менхири, трилити, долмени, кромлиња, некрополи итн.
Кога ќе се помисли на хенџ (како што е Стоунехенџ – најславниот егземплар од овој тип), асоцијацијата која ни доаѓа се остатоци од камења или камени блокови поставени во кружна форма за чиишто карактер можеме само да претпоставуваме дека бил култен, со оглед на тоа што тие припаѓаат на оној дел од културниот развиток на човекот за кој нема пишани докази. Како што може да се забележи, кружната отворена форма е основа една структура да биде прогласена за хенџ, и со оглед на нивното простирање во одреден дел од Медитеранот, Бретања и Британија (не дека ги нема и на други места), треба претпазливо да се одбираат зборовите од страна на медиумите кој објект или локалитет (со посебно внимание на временскиот период), ќе го добие епитетот – личи на Стоунхенџ.
Исто така многу важна ставка една структура да се прогласи за хенџ (макар не била и мегалитска) е нејзината поврзаност со календарот и астрономијата. Се додека не се најдат цврсти докази се останува во полето на имагинацијата и шпекулацијата. Археоастрономијата ја интересираат сите појави кои се поврзани со набљудувањето на небото, вклучително и тоа на кој начин луѓето од минатото ги разбирале феномените на небото, како ги употребувале и пред се какво значење играле тие во нивните култури.
За оние кои се интересираат за археоастрономија, го препорачувам специјалниот број на словенечкото списание Архео (во PDF формат) посветен токму на оваа мултидисциплинарна научна гранка, кој може да се симне од тука.
Препорачани текстови:
Никнуваат Stonehenge-и по светот
Како го изградив мојот прв Stonehenge
Менхири, трилити, кромлиња, долмени, хенџови…
Време на хенџови
Доцноримското термално лекувалиште – с. Банско
Римјаните биле одлични градители. Преку нивните градежни активности оставиле видливи траги на територијата на Република Македонија. Еден од нарепрезентативните докази за ова е објектот наречен Бања Банско, Турско купатило или познатото Доцноримското термално лекувалиште, кое се наоѓа кај с. Банско, 12 км југоисточно од Струмица, под падините на планината Беласица.
Објектот ги користел термално-минералните води на изворот “Парило“, кој се наоѓа педесеттина метри југозападно од бањата. Капацитетот на изворот е 42 л/с, доволно за снабдување и квалитетно опслужување на бањата. Римјаните уште одамна ја забележале лековитоста на водата во Банско која е со температураод 72 Ц, а овој благодет бил користен и во подоцнежните векови. Денеска на ова место постојат повеќе угостителски објекти, кои ги користат лековитите својства на водата.
Локалитетот е откриен во 1978 година при копањето на темелите за хотелот „Цар Самоил“. Со систематските археолошки ископувања во периодот од 1984 до 1995 година, откриени се десет простории. Денеска бањата има 11 простории со вкупна корисна површина од 623 м2. Зачуваноста е најизразена во просторијата која служела како сауна каде постои еден крстовиден и еден полукружен свод. Во просторијата која служела како фригидариум постои базен кој бил полнет со ладна вода, а куполата над кадата е се уште зачувана. Кај останатите простории зачувани се почетните партии од сводните конструкции. Исто така во сите откриени простории целосно се зачувани подовите градени од тула и малтер.
Останал и комплетниот систем на подното и ѕидното затоплување со сите негови елементи. Во двата големи базени зачувани се подовите и ѕидовите, а од посебна важност е тоа што доводните и одводните канали се уште функционираат. На објектот се констатирани три градежни фази и неколку помали интервенции во секоја фаза одделно. Судејќи според начинот на ѕидањето и археолошкиот материјал, бањата е подигната во III и IV век.
Пред неколку години започнаа сериозни конзерваторски зафати да се спаси бањата. Во текот на истражувањата беа пронајдени и подни мозаици што само го потврди луксузот на оваа римската терма.
Коментар:
Наместо да се копаат новопронајдени локалитети и со тоа да се отвораат нови рани во македонската археологија, чинам дека е потребна малку поголема заштита и медиумска презентација за ваквите локалитети како Бања Банско да го добијат заслуженото место кое несомнено им припаѓа. Најмногу затоа што локалитетот „Римска терма“ во Бања Банско е еден од ретките сочувани римски споменици од ваков вид во Европа.
Препорачана литература:
Славица Тасева, Ване П. Секулов, Термата – доцноримското термално лекувалиште, с. Банско
Slavica Taseva, Vane P. Sekulov, Late roman thermal spa, Vill. Bansko, Strumica
За дел од фотографиите и благодарам на Софија Грандаковска
Клучни зборови: archaeology, site, late roman, thermal, spa, Bansko, Macedonia, археологија, локалитет, терма, доцен рим, лекувалиште, Банско, Македонија
